بلوچ کے اِنت ءُ آئی ءِ دود ءُ ربیدگ کجام اِنت ؟/ دود ءُ ربیدگ ءِ جند ءِ بزانت چے اِنت ؟+پَٹّ ءُ پول

نی کہ بلوچ ءِ بزانت ایں زانت دود ءُ ربیدگ ءِ بزانت ءَ چار ایں کہ چے اِنت ؟
دود ءُ ربیدگ ءِ ھمدپیں بزانت ماں اَربی (ثقافت) ءُ پارسی( فرھنگ) ءُ اَنگریزی culture اِنت ۔
لبزبلداں دود ءُ ربیدگ ءِ بارو ءَ گوش اَنت : 
ربیدگ یک مُچّی یے چہ زانت ءُ باور ءُ اِزم ءُ رھبند ءُ ھیلاں اِنت کہ یک باسکے چہ وتی چاگرد ءَ ایشاں یات گر ایت ءُ کار بند ایت ۔
لھتے چہ اے بلوچی دود ءُ ربیدگاں :
1- بجّار : 
یک شرّیں ربیتے کہ ماں پیشی پدریچ ءَ بوتگ ءُ گار بیاں اِنت چوش کہ پیش چہ سیر ءَ سالونک ءِ پت وتی سیاد ءُ مردمانی گوَر ءَ یاں ھما مردماں کہ آھانی بجّاری داتگ شُتگ ءُ وتی چک ءِ سیر ءِ ھال آھاں داتگ ءُ آ ھم پہ وتی وس ءَ چیزے چیزے داتگ یکے ءَ پسے داتگ یکے ءَ تورَگے دان ءُ یکے زرّ ءُ سیر ءِ سامان ھمے داب ءَ تیار بیتگ ءُ گرانیں بارے سالونک ءِ پت ءِ سر ءَ نہ بوتگ ۔
2- ھَشَر : 
ھَشَر چوش اِنت کہ اگاں یکے ءَ بانے بندگیگ بوتگ یاں کشارے رون ءُ موش کنگیگ بیتگ یاں سیرے جنگیگ یاں پُرسے گرگیگ یاں ھر پیمیں کارے کہ ھشر ءِ واستیمند بوتگ ، گڑا زھگے مردمانی گوَر ءَ دیم ئے داتگ ءُ چہ مردماں ھَشرے لوٹ اتگ ءُ آ ھم مردمے یاں اولاکے پہ آئی ءِ ھشر ءَ دیم داتگ ءُ مردمانی کاراں اے داب ءَ بے زرّ ءِ واستیمندی ءَ سرجم ءُ برجم بوتگ اَنت ۔
3- باجی (بانجیگ) : 
بانجیگ(بَا نْ. جِی. گْ): نوکیں چیزے کہ یک لوگے ءَ کَیت ءُ گوں ھمساھگاں ھم بھر ئِے کنت یا کہ کسے چہ دگہ ملکے کیت وتی ھمساھگاں چہ آؤرتگیں چیزاں دنت گوں، بانجیگ گیشتر پہ ورگی چیز ءَ اِنت انچوکہ بتل گْوش ایت "پہ تئی بانجیگاں دو روچیگاں من لیڑھی کوھانڈے نہ رودیناں۔
باجی اِش اِنت کہ اگاں ھمساھگے ورَگے اڈ کرتگ گڑا چیزکے تاسے ءِ تھ ءَ کرتگ ءُ پہ چپ ءُ چاگرد ءِ ھمساھگاں دیم داتگ بزاں ھچکسے بے ورگ نہ منتگ ءُ بژنیگ نہ بوتگ کہ منی ھمساھگ شرّیں ورگ ورگ اِنت ءُ من اِناں ۔
4- زھم ءُ کپُن : 
اے دود ءِ رد ءَ اگاں مردمے دگہ یک مردمے ءَ بہ کُش ایت گڑا کُشوک ءِ کماش ءُ ڈلگیں مردماں آئی ءَ زور اَنت گوں زھمے ءُ کپُنے بر اَنت ئے ھما کشتگیں مردمے کماش ءُ سردارانی پَتّر ءَ کہ اے مئی مردم شمئی مردمے ءَ کشتگ نی اے وتی میار ءَ ھم من ایت ءُ شمئی پتّر ءَ ھم آتکگ نی شما وتی میار جلّی ءَ پیش بہ دار اِت کہ باریں درگوَز ئے کن اِت یاں سِزا ئے دے اِت ءُ وت ھم گوں وت زھمے آورتگ ئے بزاں شمئی سزا ءَ ھم منّ ایت ۔ آ کُشتگیں ءِ مردم وتی پتّر ءِاِزّت ءِ وست ءَ گیشتریک وھداں آ میاربار ءُ کُشوک ءَ درگوَز کرتگ اَنت یاں چیزکے پہ ھون بھا گپتگ اَنت ئے ءُ لھتے دمکاں سانگے ھم کرتگ اِش داں ویل ھمِد ءَ بہ کٹ ایت ءُ دگہ بازیں بے میاریں مردمے چہ دو دیم ءَ کشگ مہ بیت اِنت ۔
5- پَتّر : 
پتّر دیگ : پہ کسّے ءِ وشّان کنگ یاکہ چہ آئی ءَ درگْوز لوٹگ ءَ آئی ءِ گِس ءَ روگ۔
اگاں مردمے ردی یے بہ کنت یاں میارے بہ زیر ایت کہ آ دیم پہ دیمی مردمے دلکھری ءِ سوَب بہ بیت یاں دو مردم ءِ درمیان ءَ جنگے بہ کپ ایت پہ اِشانانی وشّان کنگ ءَ پتّر دیگ یک زلوری کارے چوش اِنت کہ آ مردم ءِ لوگ ءَ بہ رو اَنت ءُ پہ کولے آئی ءِ پتّر ءَ بہ رو اَنت ءُ چہ آئی پھلی بہ لوٹ اَنت داں آ مردم آئی ءَ درگوَز بہ کنت اِنت  ۔
6- میارجلّی : 
یک شرّیں دودے ءُ چوش اِنت کہ اگاں مردمے ءَ گوں دگہ مردمے اڈ ءُ جنجالے بہ بیت ءُ دیم پہ دیمی مردم زوراک ءُ واکدارے بہ بیت ءُ اے مردم ءِ زور گوں آئی ءَ مہ رس ایت گڑا وتی میار ءَ پہ دگہ ڈلگیں مردمے رسین ایت کہ تو منی میار ءَ بہ جلّ ءُ منیگ ءُ منی دیم پہ دیمی مردمے اڈ ءَ بہ گیش ایں گڑا میار جلّ آئی ءِ تاوان ءَ پرّ کرتگ یاں آ مردم ءَ پہ دابے ءَ رازیگ کرتگ ءُ اڈ گیشینگ بیتگ ۔
بلوچانی درمیان ءَ بازیں جنگے پہ ھمے میارجلّی ءَ بیتگ کہ بازیں ڈلگیں ءُ شرّیں مردمے ھم بیران بوتگ اَنت ۔
بلوچ ءِ ربیدگ ءِ تھ ءَ جنین ءَ بازیں بستار ءُ اردشتے ھست اِنت چوش کہ اگاں مردمے کوشّے ھم بہ کنت بلے جنینے آئی ءِ ھمراہ ءَ بہ بیت یاں جنینے یے پشت ءَ وت ءَ بہ دار ایت سزا دیگ نہ بیت اِنت داں آ جنین ءِ میار اِنت یاں اگاں جنینے وتی سر ءَ در بہ کنت یاں وتی گوَر ءَ پیش بہ دار ایت ءُ چہ آ مردم ءَ بہ لوٹ ایت کہ میاریگ ءَ درگوَز بہ کن گڑا پہ ھمے جنین ءِ ھاتر ءَ درگوَز کنگ بیت اِنت ۔  
لھتے پیشی سوگنداں کہ اَنوں گار بیتگ اَنت یاں گار بیان اَنت :
1- تیل ءُ مندریک : 
اے بلوچ راج ءِ کوھن تریں ربیدگی سوگندان اِنت کہ دنیگا ھم ھست اِنت ءُ دیگ بیت ۔ اے گیشتر پہ جنین آدماں اِنت کہ اگاں آھان ءَ بُھتامے  جنگ بہ بیت پہ آئی ءِ راست منّگءَ جنین ءَ اے سوگند ءَدے اَنت ۔ 
چوش کہ لوھیگے ءِ تھ ءَ روگن لھڑ دے اَنت ءُ مندریکے توک ئے دور دے اَنت ءُ ملا ءِ دم ءُ چوپ ءَ رند گوش اَنت ئے کہ  مندریک ءَ چہ لوھیگ ءَ بہ کشّ ایت اگاں مندریک ءَ کشّ اِت ءُ پرواہ ئے نہ بوت گڑا آ چہ پولنگاں پلک شود اِنت ۔
 2- چر ءُ آس : 
اے ھم تیل ءُ مندریک ءِ پیمیں سوگندے اے دوئینانی نیام ءَ پیر اِش اِنت کہ اے پہ مردیں آدماں کارمرد بیت اِنت ۔ اے چوش اِنت کہ یک ھپت گامی چرے جن اَنت ءُ چہ اِشکر ءَ پُرّ ئے کن اَنت ءُ ملا ءِ دم ءُ چوپ ءَ رند مرد ھمے اشکراں لگت دیاں کنت ءُ گوز ایت اگاں پرواہ ئے نہ بوت گڑا چہ پولنگاں پلک شود اِنت ۔
3- چر ءُ نال : 
اے ھم پہ مردیں آدماں اِنت ءُ چوش اِنت کہ اپسی نالے زیر اَنت ءُ اِشکرانی تھ ءَ دور ئے دے اَنت داں شرّ سھر بہ ترّ ایت ءُ ملایے دم ءُ چوپ ءَ رند مرد ءِ دلگ دست ئے ایر کن اَنت ءُ اگاں پرواہ ئے نہ بوت گڑا چہ پولنگاں پلک شود اِنت ۔
لھتے چہ سزا کہ سرداراں پہ وتی سرداری ءِ برجاہ دارگ ءَ الس ءِ سر ءَ داتگ ءُ آیانی بدیں نام پشت کپتگ :
1- مچّ ءُ کنٹ :
میاریگ اگاں میارے کرتگ بزاں دزّی یے مالواری یے یاں مالیات ئے نہ داتگ گڑا سردار ءَ بندی ھانو ءَ کرتگ بندی ھانو ءَ زنڈ زنڈیں مچّی کنٹ ایر بوتگ کہ دو دو جاہ سپتگ ءُ سولاہ کنگ بوتگ اَنت ءُ بندیگ ءِ دوئیں پاد ھمے سولاھاں کنگ بوتگ اَنت ۔
2- آرت ءُ روگن :
اگاں یکے ءَ پہ زور منگیگ اِش بوتگ گڑا آئی ءِ سر ءِ کبہ اِش گرد گرد ءَ ساتگ ءُ آرت اِش تر کرتگ ءُ ساتگیں جاگاہ ءَ ایر اِش کرتگ ءُ رند ءَ لھڑیں روگن اِش ھمے جاگاہ ءَ ایر رتکگ تا ھُجّی ناھجّی ھمے مردم بہ منّ ایت  ءُ بہ گوش ایت ھو من اے کار کرتگ ۔
3- گِل ءُ مید :
اگاں یکے مردمےءَ کُشتگ یاں دگہ بدیں کارے کرتگ ئے ءُ نہ منتگ ئے گڑا گِل ءُ مید اِش کرتگ ۔
سزا چوش دیگ بوتگ کہ گل گوں پسی مید ءَ اوارینگ بوتگ ءُ میاریگ اِش یک جاگھے پہ لِکّ پاد اوشتارینتگ ءُ چہ پِنچ پاداں دونَگ اِش بنگیج کرتگ ءُ برز ءَ روان بوتگ اَنت ءُ جست کنان اِش کرتگ کہ تو اے کارکرتگ یاں اناں اگاں اناں ئے گوشتگ اے کار اِش رند گیری کرتگ داں چہ سر ئے گوستگ ءُ مرد مرتگ ءُ پیلپا یے چہ آئی جوڈ بوتگ ۔
لھتے چہ بلوچانی لیب ءُ گوازیاں :
کَپّگ : 
دو ٹولی یے درمیان ءَ لیب بیت کہ ھر کجام ءَ یک ماتیکے ھست ءُ یک لٹے ءُ چُنت لیبو ، یک جاگاھے ھم میّن بیت کہ ھال اِنت ءُ اگاں لٹ پہ ھال ءَ رس اِت بے اِیشی کہ پروشگ بہ بیت گڑا آ ٹولے کٹ اِتگ ۔ گوشگ لوٹ آں کہ درستیں لیبواں وتی یک پادے ءَ گوں دست دار اَنت ءُ یک ءَ دگر ءَ تیلانک دے اَنت یاں کُستیگ بہ اَنت اگاں دست اش چہ پاد ءَ لگُشت گڑا پرشتگ اَنت ۔ 
اشکاتلی (جدلی) ورّو یاں ورّی : 
ماں پھرہ اے لیب ءَ اشکاتلی یاں جدلی گوش اَنت بلے مکرانی گالوار ءَ ورّو یاں ورّی گوش اَنت ، اے بچکی لیبے اِنت کہ بچک دونیمگ ءَ بھر بنت ۔ اے لیب کشکانی سر ءَ بیت چنت کشک پہ پھنات ءُ چنت کشک پہ دراجی کشگ بیت اِنت ءُ یک نیمے لیبواں کشکانی سرا اوشت اَنت ءُ یک نیمے ڈن چہ کشکاں ڈنّ ءِ لیبواں کوشست کن اَنت کہ چہ کشکاں بہ گوَز اَنت پہ وڑے ءَ کہ کسّے چہ دیم پہ دیمے نیمگ ءِ لیبواں ءِ دست آھاں مہ لگّ ایت ۔
چوناھیگا بلوچی لیب ءُ گوازی ھمینکس باز اَنت کہ وت یک وانگے یے بہ اَنت ءُ نبشانک ءَ باز دراجکش کنت ءُ مردماں وانگ ءِ تھمبل نیست گڑا اے دگہ گوازیاں بسّ نام گپت کن آں ءُ اگاں موھے منت ءُ ساہ مارا نہ دروھ اِت دگہ برے یک نبشتانکے پہ ھمے لیب ءُ گوازیاں نبیس آں ۔
1- ھراں ریتی 2- چمّان چیروکی 3-
ٹِلّ 4- چونڈ 5- شترانکو 6- مُھرَگی 7- ھَر اپسو 8- مُرگان داری 9- داروکاں گوشی 10- مجول 11- کُچکی 12- سُچّکی 13- ھشتی 14- گڈیمبوک 15- جپت ءُ تایے 16- نہ گڈگی 17- سہ گڈگی 18- دوازدہ گڈگی 19- دُتُک بازی 20- کروس جنگی 21- گوک جنگی 22- ھر تاچکی 23- اپس تاچکی 24- اوشتر تاچکی 25-کستی 26- رد 27-چوک 28- چوگان 29- تاتلنگی 30- ءُ دگہ بایں لیبے 
مھمد بلوچ پَھرَھی