زهیروک سبکی متفاوت از موسیقی عاشقانه در بلوچستان
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی میار جل موسیقی زهیروک یکی از فرمهای موسیقی بلوچستان است. که از دیر باز تا کنون دارای جایگاه و تاریخچه و اعتباری ارزشمند بوده است . سبکی از موسیقی است که در دل و جان مردم بلوچ رواج داشته است و باعث خلق سکانس های عاشقانه ای در ادبیات بلوچستان شده است . زهیروک مانند لیکو شکل دهنده بسیاری از نمونهها و فرمهای موسیقی مکران و نیز نوعی از موسیقی است که با سوز و غم و فراق و دوری از معشوقه همراه است . در این گزارش توجه شما همراهان ارجمند را به خواندن این گزارش جگلب می کنم .
خواندن زهیروک های دلتنگی و عاشقانه در بلوچستان توسط هر کس ممکن نیست ولی می تواند در هر شخص حالاتی از آن را بسته به شرایط روحی و عاطفی اش دید و در اکثر مواقع همراه با غم و هجران است.
زهیروک، موسیقی اصلی مکران زمین است و مردم مکران به معنای واقعی در تاریخ ادبیات و هنر خود آن را به زیبایی درک کرده اند و زهیروک های فراوانی در مکران توسط شاعران و هنرمندان این عرصه خوانده شده است
زهیروک، موسیقی اصلی مکران زمین است
محمد رضا درویشی در این خصوص عقیده دارد که منطقهی مَکُّران به سبب وسعت جغرافیایی، پیچیدگی زبان و گویشهای بلوچی و نیز آیینها و آداب و رسوم متنوع، موسیقی و ادبیات شفاهی گسترده و پیچیدهای دارد. آیین مالِد (پیرِ پَتَّر) متعلق به مَکُّران است؛ آیین گُواتی بسیار بهندرت درمنطقهی سرحد؛ و مراسم دراویش نقشبندیهی صاحبان در اطراف سراوان برگزار میشود؛ دراویش قادریه در مناطق ساحلی مَکُّران حضور داشتند و مهمترین نوع موسیقی بلوچستان، یعنی «شائری» در ایرانشهر تا ساحل چابهار متداول بود. سازهایی که صدایشان را در این مجموعه میشنوید عبارتاند از سرود (قیچک)، تَمبورک و نَل (نِی). آواز در موسیقی بلوچستان فرمها و گونههای مختلفی دارد، از جمله: لیلو (لالایی)، موتْک (مرثیه)، اَمبا (آوازهای دریانوردان)، نازینْک (آواز زنان در مراسم شادی)، غزل خوانی دراویش صاحبان، ذکرهای گُواتی (مراسم موسیقیدرمانی)، سَوْت (ترانههای شاد مراسم عروسی) و شِئر (روایتهای حماسی مذهبی، تاریخی و عاشقانه) که این گونهی آخر، موضوع این مجموعه است. شئر به معنای روایتها و منظومههای شفاهی قوم بلوچ است و شائر به معنای خوانندهی قدرتمندی است که این روایتها را به آواز و بهخوبی و باقدرت میخواندو زهیروک و لیکو که شناسنامه فرهنگی قوم بلوچ است نیز از مکران پا گرفته است و امروزه خاستگاه بسیاری از لیکو سرایان و زهیروک های مطرح بلوچی به این منطقه بر می گردد
زهیروک که در گویش بلوچی به معنای دل تنگی است
در ادبیات و اکثر فرهنگ لغت های زبان بلوچی که یک زبان مادر است زهیروک به معنای دلتنگی است و در بسیاری از دستان های عاشقانه وقتی عاشق به دلتنگی عمیق دست پیدا می کند از خود بی خود می شود و غم و اندوه تمام وجود او را فرا می گیرد و این زهیروک است که هر آنچه از دلش را که بر می آید با صوت و آواز اظهار می کند . در همه مناطق بلوچستان زهیروک به عنوان یکی از سبک های موسیقی پر طرفدار هم دارای محبوبیت و جایگاه خاصی است و بسیاری از موزیسین ها آن را مترادف موسیقی لیکو می داند که خود دنیایی عظیم از زیبایی را ر خود جای داده است .
پژوهش ها در خصوص جایگاه موسیقی بلوچستان عمیق است
پژوهش درباره موسیقی بلوچستان هم از این قاعده مستثنی نیست و چه بسا به دلایل زیر شرایطی بغرنج و پیچیده تر دارد: دور بودن از مرکز، نا آگاهی و عدم شناخت نسبت به زبان بلوچی، تفاوت های آشکار موسیقی بلوچستان با سایر موسیقی های مستقر در فلات ایران؛ فقدان منابع مکتوب کافی برای پژوهش های کتابخانه ای،تفاوت های بسیار فرهنگی و در نتیجه ناشناختگی فرهنگی این منطقه در قیاس با سایر مناطق برای پژوهندگان شهری و... همه و همه دست به دست هم داده است تا نوشته ها و مقالات درباره موسیقی بلوچستان، نتواند از لایه های سطحی شناخت این موسیقی فراتر برود و مخاطب را وارد نظام فکری و ساختار موسیقی بلوچستان کند.در این میان نوشته های ژان دورینگ محقق نامدار فرانسوی استثنا است و او توانسته در طی چند دهه مطالعه درباره اتمسفر فرهنگی موسیقی در فلات ایران و آسیای میانه و نیز پژوهش های میدانی پراکنده دربلوچستان ایران و پاکستان،به تفسیر کارگان و نظام فکری موسیقی بلوچستان بیش از دیگران نزدیک شود. با این حال نخستین منبع مکتوب و مهم درباره موسیقی بلوچستان را استاد فقید دکتر محمد تقی مسعودیه تحت عنوان «موسیقی بلوچستان» نوشته است. دکتر مسعودیه به دلیل پایبندی به اصول مکتب موسیقی شناسی تطبیقی، تحلیل محتوای موسیقایی را در آوانگاریهای دقیق و مقایسه تطبیقی آنها دنبال می کرد و به مفاهیم فرهنگ شناسی موسیقی کم اعتنا بود. به همین دلیل است که در کتاب «موسیقی بلوچستان» و در شرح مفاهیم ملودیها،به نقل از مصاحبه با مطلعین محلی اکتفا می کند.
شرح لیکو و زهیروک از زبان دکتر مسعودیه پژوهشگر موسیقی نواحی ایران
دکتر مسعودیه در 26 سطر و در کمتر از سیصد کلمه شرحی از لیکو و زهیروک در موسیقی بلوچستان می دهد ؛ ارجاعات این سیصد کلمه نیز به گفت و گوی او با محمد اشرف سربازی مطلع فقید فرهنگ بلوچ خلاصه می شود. اطلاعاتی که کافی نیست، و در بخش هایی کاملا غلط است.البته باید درنظر داشت که روش تحقیق مسعودیه ایجاب می کند که او صرفا بر آوانگاریهای بسیار دقیق از ضبط های انجام شده اصرار داشته باشد ؛ در واقع هدف اصلی پژوهش او، انجام همین آوانگاریها برای مقایسه های تطبیقی موسیقی بوده است.در نتیجه این میزان اطلاعات برای مفاهیم فرهنگ شناختی به نظر کافی رسیده و او با ذکر منبع شفاهی، تاکید بر غیرقابل استناد بودن مطلب نیز کرده است. بدیهی است که دکتر مسعودیه پژوهش بیشتر دراین باره ،بخصوص از زاویه فرهنگ شناسی و حتی ایتومولوژی واژه های لیکو و زهیروک را به مخاطب و محقق پس از خودش می سپارد. اما اتفاقی که افتاده دور از این انتظار بوده است!
دو نمونه از رونویسی های یاد شده به شرح زیر است:
لیکو و زهیروک آوازهایی هستند که در فراق بستگان نزدیک مثل پدر، مادر، برادر، خواهر، و همچنین دوست و معشوق و حتی در دوری از وطن ارایه میگردند. واژه زهیر به معنی یاد ، دلتنگی و آرزوی دیدار توام با اندوه ، مشتق شده است . زهیر به معنای غمناک و دلگیر هم آمده است. زهیروک در بدو امر فقط به وسیله زنان، در حین کارهای روزمره خوانده میشده است. این نحوه اجرا امروز دیگر متداول نیست. فعلاً زهیروک به وسیله خوانندگان مرد و به همراهی سرود(قیچک) اجرا میشود...لیکو فاقد ترکیب آریوزو رسیتاسیون است- ترکیبی که به ملودی شدیدا تضاد می بخشد.طرح لیکو بر خلاف زهیروک چیزی جز تغییر متوالی پریود شروع نیست.(مسعودیه؛محمد تقی،موسیقی بلوچستان،انتشارات سروش،1364)
زهیروک موسیقی بیان غم ها، هجران ها و غریبی هاست
زهیروک بدواً فقط توسط زنان و حین کار روزانه خوانده می شد که این نحوه امروزه متداول نیست . امروزه اغلب زهیروک توسط خوانندگان مرد و به همراهی سرود، نل یا بینجو اجرا می شود جاوید هوشنگ پژوهشگر مطرح هم نظریات جالب دارد و می گوید زهیروک به معنای یاد دلتنگی و آرزوی دیدار توام با اندوه است که با پسوند اوک ترکیب شده و نوعی فراق و هجرانی است ...ولی در اصل این گونه آوازها که تلخی فراق در آن نهفته است مربوط به زنان بوده و به نوعی بانگ بانوی کوه و بانگ بانوی ماه نزدیک است که در گذشته ای نه چندان دور زنان در بن سخره های کوه به طور پنهان و یا در نیمه های ماه در لب چشمه و یا چاه و یا نهر آب بطور جمعی می خوانده اند.
موسیقی بلوچستان و ماهیت ارزشمند آن
وقتی صحبت از بلوچستان می کنیم؛ هرچند به مذاق ملی گرایان سنتی خوش نمی آید،در حال صحبت از یک مجموعه فرهنگی وسیع شامل بلوچستان ایران و بلوچستان انگلیس یا همان بلوچستان پاکستان هستیم.1 آشفتگی سیاسی و اولویت های فرهنگی و اجتماعی حکومت مرکزی پاکستان ، برای موسیقی در بلوچستان پاکستان یک رویداد خجسته بوده و باعث حفظ بسیاری از ویژگی های کهن این موسیقی در مقایسه با بلوچستان ایران شده است. با این حال موسیقی بلوچستان ایران هنوز هم در قیاس با موسیقی سایر اقوام ایرانی از گستردگی و تنوع قابل ملاحظه ای برخوردار است. همه خانواده های سازها اعم از کوردوفون،ممبرافون، ایدیوفون وآیروفون در بلوچستان به چشم می خورند و تنها ساز زهی مضرابی کلاویه دار ایران یعنی «بنجو» در این منطقه وجود دارد.از طرفی غنای این موسیقی و جایگاه ویژه اجتماعی بخشی از رپرتوار این موسیقی و موسیقی دانان آن مانند سنت «شرواندی» یا «شئرخوانی» و یا سنت «غزلخوانی» نزد صاحبان طریقت نقشبندی در بلوچستان، موسیقی آنان را از محدودیت در جلوه های فرهنگ عامه جدا می کند و به آن کیفیت هنری و شهری می بخشد.به این اعتبار موسیقی بلوچستان به وجود یک سنت دیرپای کلاسیک موسیقی در این منطقه گواهی می دهد و همچنان که از نظر جغرافیایی در منطقه سرحدی ایران و شبه قاره هند قرار می گیرد، از نظر موسیقایی نیز ،برخوردار از ویژگی دو طرف و محصول این امتزاج بوده است.هرچند وابستگی فرهنگی آن به شبه قاره هند بیش از فلات ایران است.
زهیروک در پژوهش های بلوچی
در پژوهش های پیش از این و در اکثر نوشته ها درباره موسیقی بلوچستان، لیکو و زئیروگ در کنار هم قرار گرفته اند. مترادف بودن این دو واژه ،بیش از کارکرد موسیقایی ، ناشی از شباهت قالب کلامی و فرم هجایی لیکو و زئیروگ است. بلوچستان به دو منطقه سرحد در شمال و مکران در جنوب تقسیم می شود.لیکو که دو مصرع تغزلی شمال پنج تا ده هجا است؛ در منطقه سرحد رواج دارد و در مرزهای مشترک میان بلوچستان و کرمان و در ادبیات شفاهی دو منطقه، سنتی کهن در سرایش شعرهای هجایی به شمار می آید.قالب کلی زئیروگ نیز مشابه لیکو است.در این شعرهای هجایی ، واحد شعر به جای بیت و مصرع، بدل به سطر می شود.نمونه کهن این قالب هجایی در ادبیات کلاسیک فارسی نیز وجود داشته و زنده یاد اخوان ثالث از آنها با نام سه لتی ها ، خسروانی ها و یا «لاسکوی» یاد کرده است2 . این نمونه های هجایی در بسیاری از نواحی ایران و در زبان و گویش های محلی همچنان وجود دارد.3 لیکو و زئیروگ نیز از این جمله است.
زئیروگ در موسیقی بلوچی نقش یک مُد را هم ایفا می کند
در عین حال زئیروگ در موسیقی بلوچی نقش یک مُد را هم ایفا می کند. تفاوت لهجه ها در مناطق مختلف بلوچستان منجر به اختلاف در ثبت واژه شده و این مُد به صورت زهیریگ، زئیریگ ،زهیروگ و ذهیروک نیز ثبت شده است.به همین ترتیب بر اساس مناطق مختلف مکران بلوچستان؛ انواع مختلفی از زئیریگ نیز وجود دارد. مانند زئیروگ سوران ؛ زئیروگ بم پشت؛ زئیروگ بشاگرد؛ زئیروگ زامرانی و ...
زئیروگ همچنان که در موسیقی بلوچی کارکرد مُد می یابد و در فواصل پنتاتونیک این موسیقی ، گردش ملودی معینی را نشان می دهد؛ دارای نقش های دیگری نیز هست.به طور کلی کارکردهای زئیروگ عبارتند از:
زئیروگ به عنوان یکی از قالب هجایی: چنانچه پیش تر گفته شد، زئیروگ همانند لیکو در حقیقت یک قالب هجایی برای شعر بلوچی است و با نمونه های مشابه اشعارهجایی زبان فارسی که پایه شعر کلاسیک ایرانی را تشکیل می دهد، قرابت دارد. ژان دورینگ علاوه بر موارد یاد شده ، زئیروگ در موسیقی بلوچستان را عاملی وحدت بخش در موسیقی کلاسیک بلوچی و نیز معیاری برای شناخت شایستگی نوازنده می داند.همچنین از 24 نوع زئیروگ نام برده و آنها را آوانویسی کرده است.علاوه بر این، محتوای کلام در زئیروگ و لیکو علاوه بر جنبه های تغزلی و اشاره به فراق و هجرانی، نوعی بازنمایی از ویژگی های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جامعه انسانی بلوچستان را به نمایش می گذارد و تصویری از فرهنگ عامه مردم ارائه می دهد
تا تدوین طبقه بندی و شناسایی عمیق و دقیق موسیقی بلوچستان راه درازی در پیش است
به نظر می رسد تا تدوین ؛ طبقه بندی و شناسایی عمیق و دقیق موسیقی بلوچستان راه درازی در پیش است و به تبع آن شناخت ما از زئیروگ نیز در همین مسیر قرار دارد . چند سالی هست که موسیقی بلوچستان به واسزه تلاش هایی که در داخل و خارج از ایران صورت گرفته است دارد به جایگاه وئاقعی خود نزدیک می شود ، اما به نظر می رسد راه برای درک واقعی و عمیق و بهتر بسیاری از سبک های موسیقی همچنان دراز باشد و می طلبد تلاش های تخصصی تر و عمیق تری در راستای شناخت موسیقی در سبک زهیروگ صورت بگیرد و این مهم با توجه به ظرفیت های غنی و عمیقی که موسیقی بلوچستان از گذشته تا کنون داشته است و دارد ، غیر ممکن نیست هر چند که این راه راهی بسیار دراز و پر از زحمت است .
گزارش از : محمد یاسین جلالزهی
نظرات کاربران