حصیر بافی صنعتی مورد احترام در بلوچستان

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی میار جل  در گزارش امروز میارجل اینبار برای شناساندن و معرفی ظرفیت ها و پتانسیل بیشتر بلوچستان سراغ یک هنر و صنایع دستی بسیار زیبا به اسم حصیر بافی رفته است‌. هنر حصیربافی در بلوچستان ، یکی از صنایع دستی اصیل و بومی است که در نقاط مختلف استان رواج دارد . مواد اولیه این هنر دستی، طبیعی است و به شیوه کاملا سنتی توسط زنان بلوچ تولید می شود .

این گزارش حاصل تحقیقات چند روزه من در مورد این هنر زیباست که از دریچه نگاه شما خوانندگان عزیز میارجل می‌گذرد.

مواد اولیه تشکیل دهنده حصیر بافی در بلوچستان

مواد اولیه حصیر بافی  برگ درخت خرماست و این هنر یکی دیگر از هنرهای دستی اصیل و بومی  بلوچستان به شمار می رود که از گذشته دور تاکنون در نقاط مختلف رواج داشته است و زنان بلوچ در بافت حصیر شهرت خاصی را دارند.

حصیربافی در بلوچستان قدمتی به اندازه تاریخ یک قوم دارد که نسل به نسل توسط زنان و مردان منتقل شده است که شهرستان سراوان مبدا اصلی و اولیه این هنر در منطقه است.

برای ساخت حصیر برگ درخت خرما را به اندازه دلخواه پر می کنند و سپس آن را داخل آب قرار می دهند و آن قدر داخل آب می ماند تا رنگ برگ آن مایل به زرد شود و بعد از این مرحله حصیر را می بافند

مرحوم ‘درمحمد سپاهیان’ یکی از اهالی روستای ‘دزک ‘سراوان با 58 سال سن یکی از هنرمندان موفق در این رشته بوده  که با همکاری خانواده خود توانسته است، سبک جدید و سنتی در این کار داشته باشد و با تلفیق هنر حصیربافی دستی و مدرن سبکی جدید در حصیربافی این شهرستان ابداع کند .

 مواد اولیه حصیر بلوچستان از درخت نخل وحشی که در گویش محلی ‘داز’ به آن گفته می شود به دست می آید و توسط دستان هنرمندان محلی این هنر شکل می گیرد.

درخت داز درختی با خصوصیات مهم  در بلوچستان است

داز  درختچه ای است با برگ های شانه ای، و يا بادبزنی كه در طول رگبرگ های ثانويه، بريدگی حاصل نموده است. ساقه در برخی گونه های دراز، استوانه ای و خيلی بلند و بدون انشعاب است. دازها اغلب در مسير رودخانه های بلوچستان ديده می شوند و غالباً قدی افتاده و كوتاه دارند.

اين گياه در مناطق وسيعی از بلوچستان می رويد و برای تهيه ی وسايل زندگی بسيار مورد استفاده قرار می گيرد. مردم محلی با اين نعمت خدادادی اشياء و لوازم زيبای حصيری می سازند.

اين گياه در سيستان و بلوچستان به دو صورت برگ پهن و برگ نازك ديده مي شود كه نوع دوم آن كاربرد بيشتري دارد. استقامت برگ های گياه « داز » بسيار زياد است. علاوه بر آن، انعطاف پذيری زيادی دارد. بنابراين در ساخت وسايل ظريف از آن استفاده می شود. بيشتر اشيائی كه با اين گياه ساخته می شود جنبه كاربردی دارند و برای زيبایی بيشتر روی آنها را تزيين می كنند.

مراحل ساخت انواع حصير با همكاری زنان و مردان محلی و تقسيم كار ميان آنها انجام مي پذيرد. جمع آوری برگ وظيفه ی مردان است و بافت آن را زنان و دختران به عهده دارند. برگ زمانی كه از درخت جدا می شود كاملاً تازه و انعطاف پذير است بنابراين همان موقع بايد مورد استفاده قرار گيرد زيرا پس از خشك شدن قابليت خود را از دست می دهد.

حصیر بافی مادر بسیاری از صنایع دستی در بلوچستان است

 از دل حصیر بافی در بلوچستان محصولات زیبایی به دست می اید که  با عث زیبایی فراوان این محصول شده است  که در این مرحله به چند مورد از این محصولات که اختصاص به بلوچستان دارد می پردازیم .

بادل : وسيله ای است برای نگهداری اشياء كه به صورت حجمی گرد و نامشخص می باشد.

پردگ: پرده ی حصيری كه جلوی در خانه ها آويخته می شود و بافت ساده ای دارد.

پروند: نوعی كمربند است كه از كنار هم قرار گرفتن چند طناب بافته شده از برگ داز درست می شود و در بالا رفتن از درخت خرما و چيدن محصول كاربرد دارد.

تت : تور گياهی كه براي حمل كاه و برنج يا برگ درختان استفاده می شود.

تگرد: نوعی زيرانداز بافته شده از برگ های داز می باشد كه كف خانه های روستاييان را می پوشاند. اما خانواده هايی كه توان مالی بيشتری دارند، برای روی زيرانداز، از قالی يا گليم نيز استفاده می كنند. شيوه ی بافت تگرد به صورت جناقی است زيرا از تراكم بيشتری برخوردار است.

تيچك/ تچك: غربالی است كه برای پاك كردن حبوبات و غلات مورد استفاده قرار می گيرد. بافت آن به صورت ساده است تا سطحی مشبك به وجود آيد.

چيلك: طنابی است كه از برگ های داز تهيه مي شود و در زندگی روزمره ساكنان بلوچستان كاربرد بسياری دارد و در اكثر كارها مورد استفاده قرار مي گيرد. در ساخت آن از برگ هاي ظريف و نازك استفاده می شود، به طوري كه برگ ها را با يكديگر پيچيده و انتهای آن را گره می زنند.

روپك : جاروی محلی بلوچستان است كه از برگ داز ساخته مي شود. براي ساخت آن، برگ ها را از ساقه جدا كرده و از انتها می بندند و سپس مورد استفاده قرار می دهند. گاهی يك چوب دراز نيز به آن بسته می شود تا به درازای جارو افزوده شود.

سفت/ سفت - سپت: همان سبد است كه در گويش محلی با اين اشكال نيز شنيده می شود. از آن براي جابجايی موادغذايي و مواد ديگر استفاده می شود.

سند : يك نوع سبد ديگر است. اين سبد را زمانی كه خرما هنوز بر درخت است. به دور خوشه ی آن می بافند تا خرماهای رسيده روی زمين نيفتند. سپس با همان سبد حصيری برای فروش به بازار عرضه می شوند.

سواس : نوعي كفش محلی است كه تنها در منطقه ی بلوچستان ساخته و استفاده می شود. اين كفش، كف ضخيمي دارد كه مانع از انتقال حرارت زمين به پا می شود. روی آن كاملاً باز است و با دو بند به مچ پا محكم می گردد و برای هوای گرم بلوچستان پاپوشي كاملاً خنك به شمار می آيد.

شاهيم : ترازوی دو كفه ای است كه در توزين محصولات كشاورزی مورد استفاده قرار می گيرد. اين ترازو دو ظرف حصيری گرد دارد كه هركدام از حصيرها توسط چند طناب گياهی يا مويی به چوب بالای ترازو متصل می گردند.

كتك/ كچو: همان خورجين است كه از آن برای حمل بار روی حيوان استفاده می شود.

كتل : كيسه بزرگ حصيری است از برگ های داز ساخته می شود و برای نگهداری برنج و گندم و حبوبات استفاده می شود.

كتور/ كتير:‌صندوقچه ای گياهی است كه زنان بلوچ از آن براي نگهداري وسايل خياطي و دوخت و دوز استفاده می كنند.

كپر/ گردتوپ: كلبه هايی كه در برخی مناطق روستايی با استفاده از شاخ و برگ گياه داز ساخته می شوند. اغلب در ساخت ديواره های آن از گل نيز استفاده میشود

گوادگچن/ گوادپچن: بادبزنی دستی است كه مردمان بلوچستان برای تهيه ی آن برگ ها را همان طور كه به ساقه است با يكديگر می بافند تا به انتهاي برگ برسند، سپس سر ساقه ها را برگردانده و در زير لبه ی برگ های ديگر فرو می كنند و برای تزيين آن از نخ و پارچه های رنگين استفاده می كنند. ادامه ی ساقه ی برگ ها نقش بادبزن را به عهده دارد.

گورگيج : سبدي است كه براي نگهداری گوشت و خرما و برخي مواد غذايی استفاده می شود و دارای بند يا دسته ایی است كه مي توان آن را از سقف آويزان كرد. معمولاً برای ايجاد روزنه در ساختار آن از بافت ساده استفاده می شود.

مصلی: سجاده ای كه از برگ های دراز ساخته شده است. بافت اين سجاده متنوع و تزئينات آن ساده است. همچنين دو دسته در كنار آن گذاشته می شود تا حمل آن آسان تر گردد.

 نقش حصیر بافی و رونق اقتصادی در منطقه

از آنجایی که بلوچستان دارای آثار تاریخی و صنایع چندین هزار ساله است، حصیر بافی را می توان بخشی از تاریخ و انسان شناسی اقتصادی بلوچستان در منطقه عنوان کرد. باتوجه به نخلستان هایی که در منطفه بلوچستان وجود دارد، حصیر بافی در این قسمت از رونق بیشتری با توجه به  مایحتاج زندگی روزانه مردم بلوچ برخوردار است. درحصیربافی از قسمت هاي نازک برگ درخت خرما که در اصطلاح بلوچي به آن "پيش"گفته مي شود ساخته مي شود که برگ هاي درخت خرما با توجه به نوع نخل داراي جنس و استحکام متفاوتي هستند و برگ هر درخت براي منظور خاصي مورد استفاده  قرار می گيرد .

از برگ درختان خرماي اهلي در شهرها و روستاها کشت می شود، معمولا براي بافت طناب هاي حصيري استفاده مي شود و از برگ هاي درختچه هاي خرمایی، که با نام "پورک" و "داز" شناخته مي شوند و داراي استحکام و انعطاف بيشتري هستند براي ساخت حصیر های کف پوش، ظروف و اسباب بازی استفاده می شود. برگ هاي نخل پورک با توجه به استحکام و انعطاف پذيري بيشتري که دارند مورد استفاده قرار می گیرند.

حصیر بافی در دو مدل  درشت بافت و ریز بافت تهیه می شود که مدل ریز بافتش از ظرافت و مهارت خاصی برخوردار است، بافت انواع سبد ها در ابعاد مختلف، زیرانداز، سواس ( کفش های سنتی)، جانماز، سفره،  سُند ( کيسه اي که خوشه درخت خرما در فصل برداشت روي نخل در آن قرار ميگيرد تا خرما از گرد و خاک و حشرات در امان بماند و همچنين دانه هاي خرماي جدا شده از خوشه روي زمين نيافتند)، طناب هاي حصيري و ظرف هاي مختلف و اسباب بازي را از دیگر آثار ساخته شده در این هنر عنوان کرد که امروزه در بازار صنایع دستی از استقبال خوبی برخوردار شده و مورد پسند عوام قرار گرفته است. لازم به ذکر است که از ساقه هاي باقي مانده برگ درخت خرما چوبهاي نازکي تهيه مي شود که از آن در ساخت انواع صندلی و میز هاي حصيري، پرده هاي حصيري و اتاقهای کَپری استفاده می شود.

فقط بخشی از مردم استان به شکل حرفه ای به صنایع دستی مانند سفالگری و حصیربافی اشتغال دارند و از این راه کمک های زیادی به اقتصاد استان و جلوگیری از بیکاری می کنند.

حصیربافی یکی از صنایع دستی بسیار رایج در استان است و تولید انواع سبدها و حصیرها در اکثر نقاط این استان رواج دارد و حصیر در اندازه ها و شکل های مختلف بافته می شود و مصرف های گوناگونی دارد .در حصیر بافی استان از تعدادی ابزار ساده و ابتدایی نظیر داس، انواع کارد، سوهان، درفش، قیچی و سوزن استفاده می شود اما امروزه به علت فراوانی زیلوهای پلاستیکی این صنعت دستی جایگاه خود را از دست داده است. عمر یک حصیر به مراتب از یک زیلو بیشتر و قیمت آن نیز به مراتب از آن ارزان تر است

زوج هنرمند حصیر باف از تلاش هایشان در این مسیر می گویند :

اکبر نارویی و همسرش مدت سه سال است که به حرفه حصیر بافی مشغول هستند. اکبر این هنر را یاد گرفته و به همسرش نیز آموزش داده است.

با شهناز همسر اکبر به گفتگو نشستم؛ او میگوید: برای تهیه مواد اولیه حصیر به تنگه سرحه میروند و این مواد را در ازای پرداخت مبلغی تهیه می‌کنند. شهنازمیگوید: بیشتر سفارش آنها از مغازه داران در چابهار است و از راه فروش محصولات خود به آنها  کسب درآمد میکنند.این زوج هنرمند حصیر باف این حرفه را به چندین نفر دیگر هم آموزش داده اند و این می‌تواند هم  قدمی مثبت برای حفظ این صنایع دستی و هنر زیبا باشد و هم منبع درآمدی برای مردم منطقه به شمار آید.

حصیر بافی به شیوه مدرن از جذابیت های این هنر است

قطعا هر هنرمند و طراحی اگر بتواند در کنار حفظ اصالت هنر  خود شیوه مدرن و جدید را نیز روی آن پیاده کند موفق تر خواهد بود. نکته بسیار مهمی که طراحان در بافت حصیر باید به  آن پایبند باشند، این است که طراح باید حواسش به اصالت بافت صنعتگران بومی باشد و سعی در حذف آن بافته‌ ها و جایگزینی سلیقه‌ ای نداشته باشد. طراح باید خودش را با کار صنعتگران تطبیق داده و با حذف اضافه‌ ها و تمرکز بر جزئیات، باعث ارتقای کاری شود که آن ها به‌ صورت روزمره انجام می‌ دهند.

طراحان اگر دست در دست هنرمندان بومی منطقه قرار دهند و ایده و فکر خود را به آنها انتقال دهند با به روز کردن هنر زیبای حصیر بافی به دستاوردهای بزرگی خواهند رسید که هم باعث رشد این هنر زیبا میشود و هم می‌تواند موجب اشتغالزایی و رشد اقتصادی در بلوچستان شود.

روش نگهداری و شست و شوی حصیریکی از نیازمندی های اصلی این مهم است

از حصیر ها باید در مقابل حرارت و آتش حفاظت کرد، فشار آوردن به حصیر ها باعث خراب شدن و از بین رفتن آنها می‌شود، ضربه و اشیای نوک تیز موجب خرابی حصیرها میشود و برای حفاظت از حصیرها باید از این موارد خودداری کرد. حصیرها با آب ولرم و شوینده‌های معمولی قابل شست و شو هستند و مقداری سلیقه می تواند با عث افزایش فراوان عمر این محصول شود .

در بلوچستان در اکثر مناطق روش نگهداری حصیر به صورت سنتی  می باشد و با گذاشتن حصیر در آب نسبت به مقاوم سازی آن اقدام می کند.

گزارش از شیدا حسن زهی