سکه دوزی میراث ارزنده صنایع دستی بلوچستان

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی میار جل ، سکه دوزی همانند سوزن دوزی یکی از هنرهای کهن بلوچستان است که از قرن ها پیش در این سرزمین رواج داشته است،این هنر در جهیزیه دختران بلوچ دیده میشود. به دوختن آینه در کنار پولک در لباسهای محلی، جلیقه، روتختی و…  آینه دوزی یا سکه دوزی میگویند.
در ادامه سلسله گزارش های پایگاه میارجل برای آشنایی بیشتر با هنرها و صنایع دستی بلوچستان به سراغ یکی از صنایع دستی زیبا به نام سکه دوزی رفتیم. برای آشنایی بیشتر با این صنایع دستی و هنر زیبا خواندن این گزارش رو به شما خوانندگان میارجل پیشنهاد میکنم. 
 

گزارش از شیدا حسن هی 

یکی از زیباترین هنرهای صنایع دستی در بلوچستان سکه دوزی است

 هنر سکه دوزی ‌در بلوچستان مانند سوزن دوزی ‌دارای‌ سابقه ای‌ طولانی ‌است‌ و تقریبا در تمامی ‌مناطق روستائی ‌استان رایج ‌است و تولید و ‌عرضه‌ی آن جنبه محلی دارد و اگر داد و ستدی در این‌ خصوص صورت‌ بگیرد بیشتر در بین‌ خود اهالی است‌ و به اقتصاد خانواده های بلوچ نیز کمک می کند.

سکه دوزی هنری بسیار زیبا  در جنوب بلوچستان است‌ ودختران در سنین کودکی این هنر را در کنار مادران و مادربزرگ های خود یاد می گیرند.

 این هنر از دیرباز در بلوچستان رواج داشته است و مردم به خصوص عشایر برای تزیین سیاه چادرهای حود معمولا از این صنایع دستی اصیل  استفاده می کردند.

در مورد هنر سکه دوزی بیشتر بدانیم

  هنر سکه دوزی یکی از هنرهای دستی بلوچستان است که عموما خانواده های بلوچ از آن جهت تزئین  رختخواب یا زینت گردن شتر در موقع عروسی استفاده می کنند و اغلب  آن را جهت زینت اتاق نیز به دیوار می آویزند.

مرغوبیت محصولات سکه دوزی شده بستگی زیادی به مواد اولیه مرغوب دارد و مهمترین مواردی که در ساخت محصولات سکه دوزی شده به کار می رود شامل پارچه های دارای برق و جلا، دکمه، آینه، پولک، خرمهره و امثال آن می شود.

 در گذشته به دلیل هم مرز بودن منطقه با کشورهای هند و پاکستان، اهالی بلوچستان این نوع مواد اولیه را ابتدا از هندوستان و سپس از پاکستان وارد می کردند و به همین جهت در مورد اصالت این هنر بومی استان  شک و شبهه فراوانی وجود داشت به طوری که بعضی از محققان و کارشناسان این رشته، آن را نشئات گرفته از هنرهای دستی هند عنوان کرده اند درحالی که به هیچ وجه چنین نیست و سکه دوزی هنری صددرصد بلوچی است و دارای اصالت بومی بوده و مختص منطقه بلوچستان می باشد و اگر  شباهت هایی بین این هنر و هنرهای دیگر در کشورهای همجوار دیده می شود فقط به جهت وجود اشتراکات فراوانی است که اهالی بلوچستان ایران با اقوام ساکن در کشورهای مجاور از نظر قومیت،‌ نژاد، زبان و فرهنگ دارند و لذا وجود این تشابهات در هنر دستی ساکنین این مناطق امری طبیعی است.

در بلوچستان دو نوع سکه دوزی مرسوم است

 تقریبا در اکثر مناطق بلوچستان اگر گذر کرده باشیم و در این مورد بخواهیم اطلاعاتی را کسب کنیم می بینیم که  سکه دوزی در اکثر این مناطق  دو نوع می باشند که یک نوع برای آویختن ساخته می شوند و اغلب مجموعه ای از اشکال لوزی، مربع و مثلث دارند که برای این کار پارچه را به شکل های موردنظر انتخاب کرده و بنا به سلیقه خود به طرز بسیار زیبایی روی آن دکمه های سفید می دوزند و در لابلای دکمه های دوخته شده آینه های کوچک و بزرگ و پولک قرار می دهند و شکل بدیع به وجود می آورند.

 محصولات تولیدی همان گونه که گفته شده بسیار جالب بوده و دارای اصالت می باشد و این همان نوع سکه دوزی هایی است که هم اکنون در غالب فرشگاه های سازمان صنایع دستی ایران عرضه شده و به فروش می رسد.

 گسترش این هنر نیازمند ورود جدی بخش خصوصی است

اگر چه در حال حاضر قسمت اعظم مواد اولیه ی مورد نیاز این نوع تولید از داخل کشور تامین می گردد،‌ ولی هنوز قسمتی از مواد مورد نیاز این صنعت مانند آینه های کوچک و بزرگ و برخی از انواع پولک ها به دلیل عدم تولید آنها در داخل و فراوانی و ارزانی آن در پاکستان به صورت قاچاق از آن کشور وارد می شود.

 در سال های اخیر سازمان صنایع دستی ایران به دلیل نقش این صنعت در اقتصاد منطقه و قابلیتهای آن در جهت ایجاد درآمد برای زنان و دختران روستایی به آن اهمیت بیشتری داده و جهت تشویق روستائیان بلوچ به فعالیت بیشتر در این رشته به خرید تولیدات سکه دوزی شده صنعتگران استان اقدام کرده است.

مهمترین مراکز تولید و عرضه سکه دوزی،‌ روستاهای اسپکه، پیپ،‌ فنوج،‌ چانف و آهوران از توابع شهرستان ایرانشهر است و سازمان صنایع دستی ایران در عین حال بر حسب امکانات اقدام به خرید تولیدات صنعتگران این رشته از دیگر نقاط بلوچستان نیز می کند.

 صدیقه دهمیری بانوی هنرمند سکه دوز از این هنر می گوید

جهت تکمیل گزارشم به سراغ صدیقه دهمیری بانویی که به کار سکه دوزی مشغول است و از این راه درآمد هم دارد رفتم و پای صحبت های او نشستم.

صدیقه می‌گوید: هنر سکه دوزی را سال نود و سه در سازمان فنی و حرفه ایی آموخته است و به این کار بسیار علاقه دارد و همیشه با ذوق و شوق انجامش میدهد. پس از آموزش این هنر از جاهای مختلف و بیشتر مردم محلی سفارش داشته است و توانسته از راه این هنر درآمد کسب کند.

 او علاوه بر کسب در امد از این  هنر توانسته است  سکه دوزی را به چند نفر دیگر نیز آموزش داده و  برای آنها شغل ایجاد کند و این نوعی کار آفرینی است که صدیقه بااین هنر آن را به وجود آورده است.

وقتی این بانوی هنرمند را در حال کار دیدم اشتیاق پیدا کردم تا من هم نقش زدن بر روی پارچه را امتحان کنم و چه حس شگفت انگیزی است وقتی با انگشتان خود نقش های زیبای بر پارچه بزنی و با ذوق و سلیقه خود یک اثر ماندگار بر پارچه خلق کنی.

 استفاده از این هنر  در لباس زنان و پوشاک رسمی نیز جا افتاده است

صفیه یک دیگر از فعالان این عرصه است که در این خصوص می گوید :  هنر زیبای سکه دوزی روی لباس و مانتو هم قابل اجرا است و میتوان برای تزئین از آن استفاده کرد  و لباس بلوچی بعد از سوزن دوزی توسط بانوان هنرمند بلوچ سکه دوزی میشود و جاهای خالی در لباس مثل تک ها و پشت لباس با آینه و پولک دوزی زیباتر و دارای جلوه بیشتری می‌شود.

 یکی دیگر از خوبی های این هنر این است  که سکه دوزی روی مانتو هم انجام می‌شود و روی سر آستین، دامن، یقه و پشت مانتو دوخته میشود و این کار هم باعث زیباتر شدن بیشتر مانتو و هم افزایش قیمت آن می‌شود و می‌توان از این طریق برای بانوان بلوچ ایجاد شغل کرد.

 رد پای این هنر در جهاز زوج های بلوچ نیز دیده می شود

نوع دیگر سکه دوزی که تولید آن جهت ارائه به بازار فروش چندان مقرون به صرفه نیست و معمولا جز در منازل خود اهالی در جای دیگری یافت نمی شود، نوعی است که بیشتر روی رخت‌خواب می اندازند و ساخت آن شکل بخصوصی دارد که بر روی قطعه ای بافته شده از پشم به طول تقریبی 3 متر و عرض 50 سانتی‌متر در متن طرح موردنظر دکمه می دوزند و در لابه لای دکمه های خرمهره و آینه های ریز و درشت را جاداده اطراف آن را می پوشانند و از یک طرف سراسر طول محصول را با زنگوله هایی از پشم زینت می دهند.

سکه دوزی ها سنتی بوده و تهیه آن برای خانواده های بلوچی هزینه بسیاری در بر دارد زیرا مواد زینتی آن نسبت به آویزهای دیواری خیلی بیشتر است و گرانتر هم تمام می شود .امروزه شاهد نقش و نگار سکه دوزی بر روی  لباس ها و فضای سنتی جهاز زوج های جوان در بلوچستان نیز هستیم .

بانوی موفق کارآفرین سکه دوز از تلاش هایش در این عرصه می گوید

در پی تحقیقاتم در مورد سکه دوزی از طریق دوستم با خانم زهرا ریگی بانوی کوشا و موفق سکه دوز و سوزن دوز آشنا شدم و از شنیدن حرفها و موفقیت هایش بسیارلذت بردم. زهرا ریگی متولد سال شصت و شش و فارغ التحصیل رشته الهیات است. او وقتی فهمید در مورد سکه دوزی گزارش تهیه میکنم بسیار خوشحال شد و گفت: کار شما کار خیلی خوبی است اکنون  خیلی نیازهست که  سکه دوزی بیشترشناخته شود زیرا  اکثر مردم  غیر بومی به صفحه ام مراجعه می‌کنند و  راجع به  سکه دوزی سوال میکنند و وقتی من میگویم هنر بومی منطقه بلوچستان است تعجب میکنند و میگویند این کارها را در ایران خیلی کم دیده اند  و اکثرا فکر میکنند کارهایم هندی یا پاکستانی یا از کشورهای شرقی مثل مالزی یا تایلند است.

در ادامه از سوابق زهرا در این کار پرسیدم او گفت : من ۴سال است که  کار میکنم و  این هنر را از کلاسهای فنی و حرفه ای یادگرفتم ولی مادربزرگم هم سکه دوزی کار میکرد ، البته سکه های قدیمی که اکنون کمتر دیده می شود .

 زهرا میگوید سعی کرده است که این هنر را به روز کند چون بیشتر دکوراسیون های امروزی  شکل اروپایی به خود گرفته اند به همین خاطر سعی دارد کارهایش به گونه ایی  باشد که بتوانند باچنین فضاهایی ارتباط برقرار کنند و خودشان را  تطبیق بدهند.

او افزود: در نمایشگاه های متعددی شرکت داشته است که بیشتر این نمایشگاهها ترکیبی بوده  و  اکثرا سوزن دوزی مثل جشنواره مد و لباس چابهار که به عنوان شرکت کننده دربخش مسابقه بایک گروه چندنفره (شامل ،خیاط،طراح لباس،طراح سوزن دوز،خودسوزن دوز )شرکت کرده که درنهایت لباسی به عنوان لباس فشن اجتماعی طراحی کرده اند و همچنین در نمایشگاه شنزن چین کارهایمان به نمایندگی خانم گلنساء مبارکی ۸۵درصد کارهایمان فروخته  شدند .و در نمایشگاهای مناسبتی استانی وشهرستانی وهم چنین صادرات محصولات سوزن دوزی به کشورهای سوئد .امریکا.ترکیه داشتیم. اکنون نیز فروش اینترنتی کارها به اکثر شهرستانهای کشورداریم.  خداراشکر اگه مشکل  قیمت و تهیه مواد اولیه نباشد ازلحاظ فروش مشکلی نداریم.

او در ادامه گفت :

 به اعتقاد خود بنده اگه صنعت گرها استان دربحث طراحی ورنگ شناسی کارها بیشترکارکنند می‌توانند جایگاه خوبی دربخش فروش صنایع دستی داشته باشند جالب اینجاست که بیشترصنعت گرها وقتی در مورد خلاقیت و طراحی کارها صحبت میشود جبهه میگیرند ومعتقدند که نیازی به طراح در گروهشان ندارند از نظر بنده ما درهنرستانهای ایرانشهر استعدادهای خوبی درزمینه طراحی داریم چه لباس وچه درضمینه طراحی  گرافیک  حتی فارق تحصیل دانشگاهی دراین زمینه ها داریم خوب است که ازاین استعدادها استفاده کنیم وحتی مبلغی به عنوان دستمزد به آنها پرداخت کنیم چون اگه با سلیقه جهانی خودمان را هماهنگ کنیم فروش بهتری خواهیم داشت وسود بیشتر از آن چه که به یک طراح پرداخت میکنیم خواهیم داشت. باید روشهای سنتی وسلیقه شخصی خودمان را کنار بگذاریم تا بتوانیم آینده بهتری برای صنایع دستی داشته باشیم .

نمایشگاه چابهار دربخش ورکشاپ اساتید ایتالیایی وفرانسوی خیلی به این موضوع تاکید داشتند که به افراد از روی استعداد و مهارتشان کار داده شود نه از روی مدرک تحصیلی، ما هم اکنون نیازمان همین استعدادها دربین زنان ودختران بلوچ است که شاید هیچ تحصیلات اکادمیکی نداشته باشن ولی استعدادشگفت انگیزی در زمینه سوزن دوزی دارند که افرادی مثل من با سالها درس خواندن نتوانیم به این حد از مهارت برسیم.

زهرا در پایان سخنانش گفت : ممنون ازوقتی که در اختیار بنده قرار دادید

 فقط یک چیز هست که امیدوارم مسئولین بیشتر توجه کنند من در این چند سالی که در زمینه سکه دوزی و سوزن دوزی  فعالیت دارم خواسته ام این است که مسئولین به فکریک موزه صنایع دستی برای شهرستان باشند مخصوصا حالا که ایرانشهر به عنوان شهر ملی سوزن دوزی نام گزاری شده است.

زنده نگه داشتن هنرهای اصیل بلوچستان یک نیاز مهم است

صنایع دستی و هنرهای سنتی از جمله مواردی هستند كه در دوره های مختلف با توجه به  نیاز و ضرورت زندگی ایجاد و توسعه یافته و در طول سالها با حفظ سنت ‌های اصیل، مراحل شكل ‌گیری خود را طی كرده و با اعتقادات، بینش، اندیشه، آداب و رسوم، محیط زندگی و شیوه زندگی مردم در هم آمیخته است.

از گذشته‌ های دور تولیدات متنوع از هنرهای دستی صنعتگران ایرانی در نقاط مختلف كشور رواج داشته كه برخی از آنها به دلیل عدم حمایت و به حاشیه رفتن، محدود به پستوهای خانه‌ های قدیمی شده اند.

این در حالی است كه تمام هنرهای منسوخ شده یا در شرف فراموشی صنایع دستی قابلیت و توان تعریف كاربری و مصرف جدید را دارند و می توان از نابودی آنها جلوگیری كرد.

در این میان آموزش و هدایت نسل جوان به سوی فراگیری این هنرها و ایجاد خلاقیت و نوآوری در تعریف كاربری های جدید برای آنها ضروری است.

 تغییر كاربری راه نجات رشته های فراموش شده صنایع دستی است.

با توجه به نقش صنایع دستی در زندگی و امور روزانه مردم در گذشته ، می توان این نقش را با تعاریف و تدابیر جدید زنده و ماندگار نگه داشت . نوآوری و تعریف كاربری جدید با هدف كاربردی كردن محصولات و صنایع دستی مهمترین مسئله ای است كه در این صنایع باید در نظر گرفته شود.

از مهمترین محورهای كاری و تعریف شده باید  بررسی راه های جدید برای جلوگیری از فراموشی برخی هنرهای دستی باشد و باید  تلاش شود با  راهبردهایی جدید صنایع دستی را نجات داد و  البته در كنار تعاریف و كاربری جدید برای صنایع و هنرهای سنتی باید از هنرمندان این رشته ها كه معدود و انگشت شمار هستند نیز حمایت شود.

 در این راستا آموزش به عنوان سیاست اصلی و اولیه باید مد نظر باشد و نسل جوان به خوبی می توانند با فراگیری هنرهای دستی و ایجاد خلاقیت در این زمینه نقش آفرینی موثر داشته باشد.

 هنرهای سنتی و صنایع دستی بگونه ای عجیب و تاثیرگذار موجب ایجاد آرامش و امنیت خاطر در افراد  می شود بنابراین علت مهم گرایش جمعی به زندگی سنتی و هنرهای دستی از سوی گردشگران همین نكته است.

 بسیاری از هنرهای سنتی قدیمی و حتی منسوخ شده را با حمایت و تغییر كاربری می توان جان تازه و دوباره داد.