سفالگری هنری با قدمت تاریخ در بلوچستان
به گزارش پایگاه اطلاع زرسانی میار جل صنایعدستی بلوچستان تنوع بسیاری دارند. حتی قدمت برخی از آنها به چند هزار سال قبل برمیگردد . برخی از این صنایع به ثبتملی هم رسیدهاند. در واقع تمدن چندهزار ساله بلوچستان سبب شده است تا این استان در زمینه صنایعدستی پیشتاز باشد
سفالگری یکی دیگر از صنایعدستی بلوچستان است که زنان بلوچ نسبت به مردان بیشتر در این کار توانایی و خلاقیت دارند. روستای کلپورگان مهمترین مرکز تولید سفال در استان است که قدمتش در این هنر به حدود ۷ هزار سال میرسد.
.میارجل در ادامه سلسله گزارش های خود در مورد صنایع دستی به سراغ یکی از صنایع دستی اصیل و کهن بلوچستان رفته است.
آشنایی با سفالگری و قدمت آن در بلوچستان
سفال یکی از ابتدایی ترین صنایع و هنرهای دستی است که با اختراع آن، انسان توانست برای تأمین ظرف قدم هایی بردارد.سفال های بازمانده از گذشته، شکسته یا سالم می تواند حاوی پیام های گوناگونی باشد، از جمله در زمینه هایی مانند شیوه تفکر، هنر، معیشت، توان صنعتی سفال سازان، استفاده کنندگان سفال و سرانجام تاریخ ارتباطات ملت ها با یکدیگر. سفالگری هنر ظریف و حساسی است که از شرق سرچشمه میگیرد و آمیزه ای از دقت نظر، تیزبینی و زیبایی شناسی شرقی را منعکس میکند این هنر را می توان نخستین هنر صنعتی نام برد که از نیاکان و ادوار گذشته به ارث رسیده است.
سفالگری همانند دیگر هنرهای بلوچستان رواج دیرینه ای در این منطقه داشته است و در کلپورگان سراوان برخلاف دیگر مناطق رایج تولید سفال کشور، فقط زنان با دستان هنرمند خود سفال می سازند و مردان این کار را انجام نمی دهند.
یکی از استادان فرهنگ و زبان های باستانی در این باره می گوید: سفال سازی بعد از سبدبافی در میان انسان ها رایج شده و یکی از امتیازهای سفال نسبت به سبدها، مقاومت آن در برابر آتش سوزی و طول عمر آن، البته در صورت نشکستن است، هر چند که از نظر سبکی و مقاومت در برابر شکنندگی، سبد بر سفال برتری دارد.
زنان اولین سازندگان سفال در جهان بوده اند
زنان بلوچ این سفالها را با دست میسازند و به هیچ عنوان از چرخ سفالگری استفاده نمیکنند. سپس با یک تکه چوب نقوشی را روی سفال میکشند. رنگ نقوش هم قبل از پخت سفالها قهوهای متمایل به قرمز است که پس از حرارت سیاه میشود.
تنوع محصولات سفالی نیز بسیار است. کاسه، بشقاب، قندان، قوری، گلدان، سینی و کوزه فقط بخشی از این محصولات سفالی هستند. هرساله گردشگران زیادی به روستای کلپورگان در بخش مرکزی سراوان سفر میکنند تا ازموزه سفال کلپورگان که در سازمان یونسکو به عنوان تنها موزه زنده سفال جهان به ثبت رسیده است، دیدن و خرید کنند.
سفالگری از نخستین هنرهای دستی گذشتگان است که به نسل های کنونی بشر به ارث رسیده و با انتقال آن از نسلی به نسل دیگر، بر تنوع و کیفیت آن افزوده شده است. با این که آثار سفال در بسیاری از قسمت های بلوچستان در محوطه های باستانی یافت شده است.
نحوه تهیه گل برای ساخت سفال
برای جداسازی ناخالصی از خاك ابتدا آن را سرند كرده و سپس آن را در حوضچه دوطبقه ای میریزند و به آن آب اضافه میكنند (شستشوی خاك) و سپس خاك را داخل آب به هم میزنند تا ذرات خاك در آب به صورت معلق درآید. بعد دوغاب حاصل را از صافی و لوله به حوضچه دوم كه با اولی اختلاف سطح دارد و پایینتر است منتقل میكنند و برای اینكه ناخالصیها از حوضچه اول به حوضچه دوم وارد نشوند معمولا داخل لوله مذكور چند توری تعبیه میكنند تا آخرین ذراتی كه در محلول باقی مانده جدا شوند.
دوغاب را در حوضچه دوم به مدت دو روز نگه میدارند تا آب آن بخار شود و بعد گل به دست آمده را با مقداری از همان خاك قبلی ورز میدهند تا آماده كار شود. در اصطلاح محلی مخلوط به دست آمده «هاجك» نام دارد و رنگ این مخلوط معمولا خاكستری متمایل به سبز روشن است. اما پس از پخت در كوره به رنگ نارنجی درمیآید. تا این مراحل از كار به عهده مردان میباشد اما مراحل دیگر كه نیاز به دقت و ظرافت دارد توسط زنان هنرمند با دست صورت میگیرد. شاید یكی از دلایلی كه زنان همان روش سنتی خود را نسبت به چرخ سفالگری ترجیح میدهند خاك منطقه باشد كه به راحتی انعطاف پذیر است و به علاوه دارای قدرت چسبندگی زیادی است.
ساخت سفال در بلوچستان مراحل گوناگونی دارد
روش های ساخت سفال در بلوچستان همان روشهای چندهزار سال قبل میباشد و همین روش ابتدایی و بسیار ساده است كه هنر سفالگری بلوچستان را منحصر بفرد جلوه داده است. در منطقه بیشتر دو روش برای ساخت ظروف به كار میرود.
روش پینچ یکی از این روش هاست که برای ساختن سفال با این شیوه از دیسك گردان و سینی كه به شكل بشقاب است استفاده میكنند و در اصطلاح محلی به «بونو» مشهور است. به این صورت كه ابتدا توده ای از گل ورز داده شده را بر روی «بونو» كه جنسش از سفال است و معمولا روی بونو پارچه ای برای نچسبیدن گل قرار داده شده میگذارند و حفره ای با انگشتان دست در میان آن ایجاد میكنند و سپس همراه با چرخش گل بر روی بونو حفره ایجاد شده توسط انگشتان دو دست را به تدریج گشاد میكنند. با این عمل دیواره ظرف نازك میشود. در حین انجام این عمل از تكه چوبی به طول حداكثر ۲۰ سانتی متر استفاده میكنند و دیواره ظرف را به جهتهای مختلف كه مناسب كار است هدایت میكنند. با این شیوه دیوارههای ظرف در همه قسمتهای آن یكسان میشود. در اصطلاح محلی به این تكه چوب (گل موش) میگویند.
روش لوله ای یا فتیله ای
در این روش ابتدا پارچه ای را روی بونو پهن كرده كف ظرف مورد نظر را از گل و روی پارچه قرار میدهند و برای ساختن فرم ظرف گل را به صورت لولههای موردنظر درست كرده پس از این مرحله ظرفها را در معرض آفتاب قرار میدهند تا كاملا خشك شوند. این كار شاید چندین روز طول بكشد. پس از خشك شدن سفال آن را با سنگ مخصوصی (سائنوك) مالش و سطح خارجی آن را صیقل میدهند و بااین عمل سطح سفال خام برای نقاشی آماده میشود.
تزیین سفالینهها
برای تزیین و نقاشی از سنگ «تیتوك» استفاده میكنند. این سنگ در منطقه تپه آچار در كهوران بخش زابلی یافت میشود و رنگ آن معمولا قهوه ای یا سیاه است. این سنگ نوعی سنگ منگنز است و رنگی كه از آن به دست میآید قهوه ای است. روش كار به این صورت است كه سنگ تیتوك را روی تخته سنگ بزرگی كه وسط آن كمی گود است (وانك) میسایند و به صورت دوغاب درمیآورند.
شیوه نقاشی
ابتدا یك قطعه كوچك از سنگ تیتوك را روی یك قطعه بزرگتر كه مقداری آب بر روی آن ریخته شده میسایند و با عمل سایش ذرات حاصل از آن به خوبی در آب حل میشود سپس به وسیلهی یك تكه چوب كوچك به اندازه چوب كبریت كه معمولا از جنس چوب درخت خرماست نقاشیها روی سفال انجام میشود.
نقشها و طرحها
لازم به ذكر است كه تمام تولیدات سفالی پس از ساخت ده روز در معرض تابش آفتاب قرار میگیرد تا كاملا خشك شود. قبل از اینكه به كوره برود به وسیله رنگ تیتوك رنگآمیزی میشود تا ظرف همراه با رنگ در یك زمان پخته شود.
چت محیلوك و گل نام برخی از نقشهای محلی است.
این نقشها اغلب از طرحهایی با ریشههای طبیعی تشكیل شده و بیسار ساده و تا حدی انتزاعی نقاشی شده اند. این نقشها نقطه نقطه و سنتی میباشند.
نقشهای گل زنجیره موج درخت خرما و... نه به صورت مكتوب در جایی نقش بستهاند كه سفالگران از روی آنها نقاشی كنند و نه از نقشهای سایر سفالها و یا دیگر صنایع دستی محلی اقتباس شدهاند بلكه تمامی طرحها ناشی تخیل زنان و دختران محلی است كه سینه به سینه به ایشان منتقل شده است.
پخت سفال در بلوچستان به صورت سنتی اجام می شود
پخت سفالینهها به صورت سنتی انجام میشود. در گذشته پخت با هیزم انجام میشد. هنوز یك خانواده در كلپورگان به همین صورت عمل میكند. اما در كارگاه سازمان صنایع دستی دو كوره به صورت حفره ای بزرگ در دل دیوار ساخته شده و سوخت آن نفت است. در هر كوره ششصد سفالینه پخته میشود و بین ۱۸ تا ۲۲ ساعت در حرارت ۹۵۰ درجه در كوره میماند و ۴۸ ساعت طول میكشد تا كورده سرد شود.
کلپورگان نخستین روستای سفالگری جهان در بلوچستان است
سفالگری استان سیستان و بلوچستان قدمت چندین هزار ساله دارد. سه روستای کلپورگان، کوهمیتَگ و هولَنچَکان از اصلی ترین مراکز سفالگری این استان است. از این میان سفال کلپورگان از شهرت و اصالت بیشتری برخوردار است و با نام منطقه شناخته میشود.
این روستا در 390 کیلومتری زاهدان و در نزدیکی مرز کشور پاکستان قرار دارد. سفال های این منطقه شباهت بسیاری به سفالینه های به دست آمده از کاوش های باستان شناسی هزارهی سوم پیش از میلاد دارد. ویژگی منحصر به فرد سفال این منطقه این است که شیوهی ساخت آن از هزاره های قبل تا به امروز تغییر چندانی نداشته و هنرمندان سفالگر که عمدهی آنان زنان با ذوق این منطقه هستند بدون استفاده از چرخ سفالگری و با دست به ساخت این سفالینه ها مشغولند. نقوش این محصولات نیز ریشهی چندین هزار ساله دارد و عمدتاً شامل نقوش هندسی و انتزاعی است.
سفال کلپورگان فاقد لعاب است و خاک مورد استفاده در آن را مردان بلوچ از منطقه ایی به نام "مشکوتک" واقع در دو کیلومتری روستا تهیه می کنند. جنس خاک این منطقه به صورتی است که پس از پخت به رنگ قرمز در می آید و این نکته هم یکی از وجوه تمایز سفال این منطقه از سایر سفالینه های ایران است. پس از ساخت ظروفِ گِلی آنها را به مدت ده روز در معرض نور خورشید قرار می دهند تا کاملاً خشک شود؛ پس از خشک شدن سفالینه ها نقش زدن بر روی آنها آغاز می شود، رنگ نقوش قهوه ای مایل به قرمز است و پس از پخت به رنگ سیاه در می آید. رنگ مورد استفاده رنگی معدنی است که از سنگی به نام "تیتوک" به دست می آید؛ این سنگ در منطقهی "تپه آچار" از توابع شهرستان زابل تهیه می شود و شیوه کار به این صورت است که سنگ را بر روی تخته سنگ بزرگی می سایند و از پودر حاصل از سایش به همراه کمی آب دوغاب درست می کنند و سرانجام با چوب نازک درخت خرما نقش های کهن بر سفالینه ها نقش می بندد.
در مرحلهی نهایی ظروف را در سه نوبت در داخل کوره های سنتی که به صورت گودالی در زمین حفر شده است می پزند و آماده می کنند. سفال کلپورگان اغلب به شکل کاسه، کوزه، جام، قدح، پارچ و لیوان ساخته می شود. روستای کلپورگان در سال 1396 به عنوان موزهی زنده سفال ثبت جهانی شد و همچنین توسط شورای جهانی صنایع دستی عنوان نخستین روستای سفالگری جهان را کسب کرد.
آسیه دهواری بانوی سفالگر در کلپورگان از ارزش این هنر اصیل بلوچستان می گوید
برای آشنایی بیشتر با سفالگری زنان بلوچ به سراغ یکی از بانوان پرتلاش که بیست سال است به این کار مشغول است رفتم و پای صحبت هایش نشستم.
آسیه میگوید: بیست سال است ک در این زمینه فعالیت دارم و بهترین دستاورد برای سفال کلپورگان این بود که به ثبت جهانی رسید و بیش از پیش به مردم کشور و هنردوستان و گردشگران کشورهای دیگه معرفی شد. همچنین باعث رونق و استقبال نسل جوان از هنر سفالگری شد و بعنوان یک شغل مناسب از این حرفه توانسته اند درآمد زایی کنند.
ما سفالگری را به شیوه کاملا سنتی و دستی انجام میدهیم و همین روش ساخت کلپورگان را از دیگر سفالگری ها متمایز میکند.
از آسیه پرسیدم: آیا میشود سفالگری را به روش های مدرن و جدید هم انجام داد؟
او پاسخ داد: البته با رعایت یکسری اصول که به ماهیت و اصالت سفال کلپورگان صدمه ای وارد نکند.
او در ادامه گفت: ما سفال خود را به شهرهایی مثل تهران،اصفهان، شیراز و شهرهای دیگر ارسال میکنیم
اما عمده مشکل ما در این زمینه نبود سیستم حمل و نقل مناسب برای سالم تحویل دادن سفال ب مشتری های سراسر کشور است،با هر سیستمی ک بخواهیم محصولات را برای مشتری ارسال کنیم بخاطر شکستنی و آسیب پذیر بودن کارها هیچ تضمینی برای سالم رساندنشان ب دست مشتری وجود ندارد،اکثر اوقات بخش زیادی از سفارشات در مسیر شکسته میشود و این موضوع موجب متضرر شدن سفالگر،دلسرد شدن مشتری و به تبع آن از دست رفتن بازار فروش میشود.
امیدوارم در سایه توجه مسئولین این مشکل مرتفع شود و ما بتوانیم محصولات خود را به راحتی به دست مشتریان خود در سراسر ایران برسانیم.
کلپورگان مرکز تولید و ساخت سفال در جهان است
شاید از نظر اقتصادی و تامین معاش تولید سفال سنتی كلپورگان در عصر جدید مقرون به صرفه نباشد و شاید بهتر باشد نیروی كار این بخش را در جاهایی به كار گیریم كه از نظر بهره وری و بازدهی نیروی انسانی مناسبتر است اما رها كردن این هنر غنی به معنای تخریب تمدنی ۶ هزار ساله است. آنچه كه به این هنر اهمیت ویژهیی بخشیده عدم تغییر روشهای ساخت آن در طی یك دوره ای طولانی میباشد كه مطالعه ی جدی باستانشناسان و مورخان را میطلبد و میتواند تمدنهای اطراف و آداب و سنتها و آیینها و نوع مراودات و تجارت با همسایگان را در سیمای سفال كلپورگان مشاهده كرد. به نظر میرسد از نظر اقتصادی باید به ابعاد توریستی آن بیشتر توجه شود و در حفظ و پاسداری از شیوههای تولید آن بیشتر كوشید.
اگرچه نمیتوان سهم این كارگاه را در اشتغال اهالی كلپورگان نادیده گرفت اما با توجه به حقوق و دستمزد پایین از نظر اقتصادی نمیتوان برای آن جایگاه مهمی قائل شد. آمار نشان میدهد فروش سفال در سراوان نسبت به بقیه صنایع دستی بومی در جایگاه پایینتری قرار دارد. چنانچه سفال كلپورگان در بازارهای جهانی و داخلی به صورت اصولی بازاریابی شود شاید بتوان به صورت یك منبع درآمد ارزی و اشتغالزا برای اهالی بومی منطقه روی آن حساب كرد.
این هنر میتواند از چند جهت نسبت به سایر تولیدات مهمتر جلوه میكند
به نظر می رسد که حفظ و پاسداری میراث چندین هزار ساله ی این مرز و بوم در کنار معرفی اصولی برای استقبال كشورهای خارجی از این نوع سفال و همچنین عدم نیاز به سرمایه گذاری فراوان و عدم تخصیص هزینه برای تربیت نیروی كار و علاوه بر اآن اشتغالزایی بسیار زیاد از نظر فعالیتهای تولیدی و نیز از نظر خدمات سیاحتی با توجه به امكانات محدود در کنار عدم قابلیت رقابت دیگر كشورها می تواند دلایل خوبی باشد تا بتوان از برتری این هنر در قیاس با سایر تولیدا مشابه از آن اسم برد ، زیرا هنری است منحصر بفرد و تنها در این منطقه رواج دارد.
با توجه به این خصوصیات میتوان نسبت به سیاستهای اتخاذ شده برای سفال كلپورگان تجدیدنظر كرد و با توجه بیشتر به ابعاد فرهنگی سنتی و توریستی و خدمات سیاحتی و درآمدزایی و نیز بعد تاریخی میتوان بیشترین سرمایه گذاری را در زمینه سیاحتی كردن منطقه انجام داد تا برای سفال كلپورگان در اقتصاد منطقه همچنین در هنرهای سنتی و قدیمی در ایران و جهان جایگاهی مناسب پیدا كرد و این میسر نخواهد شد مگر با توجه بیشتر نهادها و سازمانهای دولتی برای غنی كردن و حفظ و شناسایی آن از طریق نمایشگاههای داخلی و بین المللی. همچنین لازم به ذكر است كه تولید سفال در این منطقه مربوط به فصول خاصی از سال میباشد كه این روش میتواند از معایب تولید برای اشتغال به شمار آید.
شیدا حسن زهی
نظرات کاربران