پدیده های ممنوع یا مقدس قوم بلوچ(تابوها)

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی میارجل،موارد و موضوعات تابو در اجتماعات و فرهنگ‌های مختلف از نظر ارزشی متفاوت است. به همین دلیل در هنگام یادگیری و انتقال موارد تابو از یک جامعه به جامعه دیگر باید حرمت موارد تابو مراعات شده تا باعث آزار شنوندگان و تمسخر گویندگان نگردد. در جامعه ی بلوچستان هم مانند همه جوامع دیگر جلوه‌هایی از اندیشه‌های تابویی وجود دارد که در این گزارش به معرفی بعضی از آنها که پرکاربردترند، پرداخته می‌شود که خواندن آن برای خوانندگان میارجل خالی از لطف نیست.

با پیشرفت عصر حاضر تغییراتی در تابوها پدید آمده است:

بخش های عمده تابوهایی که در این گزارش آمده است از ادبیات عامیانه‌ی این قوم مانند حماسه ها، حکایات قومی،لیکو،ضرب المثل و غیره استخراج شده اند. واضح است که با پیشرفت های همه جانبه عصر حاضر و تنوع افکار اجتماعی تغییراتی در چگونگی این تابوها پدید آمده است. از طرفی با توجه به نبود و یا کمبود منابع مکتوب نمی‌توان چیزی از این تابلوها را به درستی به گذشته خیلی دور منتسب کرد. در واقع اینها تابوهای رایج در جامعه کنونی بلوچ ها هستند که ریشه در گذشته دارند. ضمنا تعدادی از این تابوها ممکن است مشترک با دیگر اقوام ایرانی باشد که با شدت و ضعف های متفاوتی خود را در فرهنگ اقوام دیگر می نمایاند. البته موارد مشابه دیگری را هم می‌توان به این مجموعه افزود. به نظر می‌آید این تابوها شناسنامه بلوچی گرفته اند و انتساب آنها به فرهنگ‌های دیگر مناسب به نظر نمی‌آید.

با تابوهای خانوادگی در فرهنگ بلوچی آشنا شویم:

صدا زدن نام اول یا نام فامیل افرادی که فرزند دارند به نام خودشان مناسب نیست. در این مورد از ترکیب نام فرزند با نشانه مضاف الیهی، به علاوه نسبت خانوادگی استفاده می‌کنند. مانند مهرابی مات یعنی مادر مهراب یا کمالی پت یعنی پدر کمال. یکی از بدترین تحریم‌ها آن است که مادری حق شیر را به فرزندش نمی بخشد و به او بگوید: شیراِت تا پَهِل یعنی شیرم را به تو نمی بخشم. پدربزرگ ها و مادر بزرگ ها را باید با واحه و بی بی خطاب کرد نه پیرُک و بلُک. نوعروس و تازه داماد تا سه روز پس از عروسی نباید از منزل خارج شوند چون به اصطلاح گُوات جَن یعنی باد زده می‌شوند(باد نوعی بیماری است). صحبت کردن دختر و پسر غریبه باهم ناپسند است. قسم زن طلاق یکی از مهمترین قسم هاست‌. ناسزاگویی خانوادگی از بدترین نوع توهین ها به حساب می آید. توهین به اصالت خانوادگی مثلاً کسی را غلام یا نوکر خطاب کردن بسیار ناپسند است. عروس در ایام عروسی نباید زیاد حرف بزند و جست و خیز کند. در مجلس پدر و برادر میزان مهریه دختر یا خواهر را تعیین نمی‌کند. این حق به عمو یا دایی عروس یا پسران آنها داده می‌شود‌ تا میزان و نوع مهریه را تعیین کنند.

در فرهنگ بلوچی تابوهایی برای اعضای بدن وجود دارد:

نام اندام جنسی مرد و زن به طور غیر مستقیم ذکر میشود. مثله کردن فرد(بریدن گوش یا بینی فرد) از بدترین نوع توهینات به فرد است. با دست چپ غذا خوردن صحیح نیست. به هنگام صحبت کردن، نباید سر را پایین گرفت و به اصطلاح نباید زمین را نگاه کرد این بی عرضگی فرد تلقی میشود و نادرست است. در هنگام نشستن اگر پا را به طرف کسی دراز کنند مناسب نیست. چشمک زدن به کسی در هر حال بد تلقی میشود. حتی الامکان با دست چپ نباید کاری را انجام داد. انجام کارها با دست راست ارجح است. قسم دست راست در بلوچی قسم خیلی مهم است و آن را با لفظ پَه راستی(به راستی)می آورند.

تابوهای بلوچی مرتبط با خوراک در بلوچستان:

نان را نباید زیر پا انداخت و سفره باید همیشه نان داشته باشد،دچون نان برکت سفره است. نان و خرما و لبنیات را که خوراک پیامبر بوده نباید کم ارزش تلقی کرد. نباید در مورد خوردن یا نخوردن چیزی از مهمان سوال کرد هرچه در دسترس است باید در اختیار مهمان گذاشت. بعضی از افرادی که به بیماری های روانی خاصی دچارند نباید از غذایی که به مناسبت پرسه یا تولد بچه تدارک دیده می‌شود بخورند.

تابوهایی در اجتماع بلوچستان‌ نیز وجود دارد:

متهم کردن شخص به ترس از تاریکی و مرگ بسیار ناپسند است. بلوچ ها اعتقاد دارند که از مرگ باکی ندارند. چون ما همه میمیریم پس نباید ترسی از مرگ داشته باشیم. کسی که چیزی را می بخشد هرگز نباید سراغ آن را بگیرد و نباید انتظار دریافت متقابل داشته باشد. در مبارزه با دشمن هرگز نباید پشت به دشمن کرد باید از روبرو با دشمن مواجه شد. کسی که به شخصی وام می دهد نباید برای دریافت وام خود از وام گیرنده سوال کند. در جمع صحبت کردن توسط افراد کم سن و سال شایسته نیست. کسی که قول انجام کاری را می دهد حتماً باید آن را انجام دهد حتی اگر زندگی خود را از دست دهد. کسی که پناهندگی را پناه دهد نباید دست از حمایت او بردارد و صبح هرگز تا دیر وقت نخوابد‌. افراد روحانی را نباید به نام خانوادگی صدا کرد آنها باید با لفظ واجه  یا سرور خطاب کرد. برای زایمان زن به جای استفاده از فعل های زایگ یا چله بیگ از فعل مادر بچه شدن استفاده می‌شود. توهین به هر بلوچ را توهین به خود تلقی می‌کنند. بعضی از اعمال شرم گین و از  ساحت  بلوچ به دور، و به اصطلاح لَج غیرت بلوچ را خدشه‌دار می‌کنند. از انجام آن اعمال باید خودداری کرد. مهمان را در جلوی خانه نگه داشتن و هدایت نکردن آن به خانه ناشایست است‌. اگر مرد لباس زنانه و یا چادر زنانه بر سر کند نهایت درماندگی او به حساب می‌آید. در جنگ حمله به زنان و کودکان بسیار ناشایست است. اگر درگیر ایجاد شود و زنی در جهت جلوگیری از آن درگیری اقدام کند آن درگیری باید متوقف شود. نگاه کردن به افراد فقیر و سائل به دیده تحقیر ناشایست است. بدون ادای بسم الله مادر بچه را از گهواره بر ندارد و یا در گهواره نگذارد. به هنگام شیر دادن بچه باید مادر بسم الله بگوید.

تابلوهایی مرتبط با طبیعت در بلوچستان:

استحمام زن در روز شنبه از هفته و شانزدهم ماه شگون خوب ندارد. در مزرعه آبی که تازه به گل نشسته است و کشتزاری که تازه دانه بسته بهتر است که زن وارد نشود. به باد و باران نباید ناسزا گفت. درختانی که در هر منطقه ای تقدس دارند باید تقدس آنها را به جای آورد. درخت خرما را نباید تحقیر کرد زیرا ارزش هر درخت خرما به اندازه یک انسان تلقی می شود. معنویت بعضی از درختان،غذا ها،صنایع دستی،پوشاک،سلاح ها، اسباب سواری مهم است و آنها را باید به جای آورد. بلوچ ها دلبستگی خاص خود را به بعضی از درختان مانند نخل و گز، غذاها مانند کشک و  کباب، پوشاک مانند پیراهن و شلوار و لنگ،  صنایع دستی مانند حصیر و قالی، سواری مانند اسب و شتر. سلاح مانند تفنگ و شمشیر بیشتر ابراز میکنند و آنها را میراث پدران خود میدانند. توهین به مرده و بد گویی درباره مردم بسیار ناپسند است. نام مردگان حتما با عناوینی مانند هُدا مرزی، مرهوم، هُدا بکشایی(خدا او را بیامرزد) باید همراه باشد.

گزارش از:شیدا حسن زهی