قلعه تاریخی بمپور ، دژی با عظمت تاریخ+تصاویر

به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی میار جل؛ استان سیستان و بلوچستان یکی از استان های سرشار از ظرفیت‌های مناسب و بکر در حوزه گردشگری و تاریخی است، به هر گوشه این استان که سفر می کنیم به تاریخ چند هزار ساله ی بکری می رسیم که هر چقدر هم در آن سیر  کنیم باز هم کم است ، در واقع  در استان سیستان و بلوچستان کمتر جایی رو می شود  رفت که در اون رد پایی از تاریخ رو اونجا ندید . هر چقدر  بیشتر در  بلوچستان گشت و گذر کنیم  رد  و آثار تاریخی ، با ارزش و نفیس بیشتری  از تاریخ و مکان های تاریخی چندین هزار ساله را می بینیم که سرشار از ناگفته هایی بیکران است.

شهرستان بمپور به عنوان یکی از شهرهای مرکزی استان سیستان و بلوچستان است که دارای جاذبه های گردشگری فراوان و تارخی عظیم و بی نظیر است که  ذهن هر مخاطب را درگیر  و  توجه  هر گردشگری را به خود جلب می کند . شهری به جاذبه های گردشگری فراوان که نقطه امن و بکر هزاران گردشگر است که هر ساله با  حضور و بازدید در این شهر خاطراتی خوش  و ماندگار را برای یکدیگر به یادگار می گذارند.

بمپور جاذبه‌های تاریخی و طبیعی بسیاری دارد که در مطلبی جداگانه معرفی خواهند شد. امروز قلعه ساسانی باشکوه این شهر به نام قلعه بمپور را معرفی می کنیم.

وجه تسمیه قله تاریخی بمپور

در برخی از افسانه‌های محلی بمپور را مربوط به بهمن (پسر اسفندیار) می‌دانند که اول بهمن پور بوده و به مرور زمان به بمپور تبدیل گشته است و همچنین بر طبق اظهار نظر بسیاری از فضلای ایران و به استناد کتب تاریخی در قدیم الایام این محل را بن پهل می‌نامیده‌اند که به معنی شهر آخر است و با بررسی آثار مکتوب گذشتگان نام باستانی این محل بن پهل بوده که با گذشت زمان به بن فهل، بن فول، بن‌فور، بن‌پور، و به بم پور (Bompour) تغییر نام پیدا کرده است که امروزه فارسی زبانان به اشتباه آن را بم‌پور(bam pour) می‌خوانند و البته امروز این دژ عظیم در میان ساکنان شهرستان تازه تاسیس بمپور به کلات بنپور نیز شهرت یافته است و به نظر می رسد در عصر های مختلف این اسم نیز دستخوش تغییرات شود .

معرفی و قدمت قلعه تاریخی بمپور

قلعه تاریخی بمپور بزرگترین و مهم ترین و با ارزش ترین بنای تاریخی استان سیستان و بلوچستان است . دژی عظیم با قدمتی تاریخی و بی نظیر  که بنا به گفته برخی از منابع  مکتوب و مهم با قدمتی  چند هزار  ساله  دارای موقعیتی مهم و حساس در منطقه است ، قلعه بمپور با عمري به بلنداي حدود 2 هزار سال با وجودي كه زخم‌هاي زيادي در طول تاريخ بر اثر جنگ‌ها، بلاياي طبيعي و شن‌هاي روان برداشته، همچنان پايدار بر فراز تپه‌ اي مصنوعي چشم بينندگان را حتي از فرسنگ ها راه دور به خود خيره مي‌ سازد.

زمان ساخت اين قلعه به طور دقيق مشخص نيست اما با توجه به سبك معماري برج و باروهاي آن حداقل بايد تاريخ پيدايش قلعه به سده چهار هجري بازگردد.

این قلعه در زمان فرمانروایی سلجوقیان مورد استفاده بوده و بارها در زمان‌های مختلف به ویژه در دوره قاجاریه محاصره و به توپ بسته شد. در سال ۱۲۵۷ با شورش آقاخان محلاتی و حمایت محمد علی خان (حاکم بمپور)، حبیب‌ الله خان شاهسون (امیر توپخانه ارتش قاجار) به این قلعه یورش برد که این امر صدمات جدی به قلعه وارد نمود اما کاملاً ویران نشد. در سال ۱۳۰۷ خورشیدی نیز یک نیروی نظامی به سرکردگی سر تیپ امان‌ الله خان جهانبانی قلعه را به توپ بست و این قلعه تاریخی را به ویرانه‌ ای مبدل ساخت.

قلعه بمپور یکی از قلعه‌های نظامی مهم آسیا است که در ۲۴ کیلومتری غرب ایرانشهر، در بخش بمپور و در یک کیلومتری شمال شهر بمپور قرار دارد و بر روی یک تپه مصنوعی بلند به ارتفاع ۸۰ مترقرار گرفته است که بهترین زمان بازدید از آن، فصل پاییز و زمستان است.قدمت این قلعه به استناد برخی منابع تاریخی به دوران ساسانیان می رسد و امروزه در ردیف آثار تاریخی ایران به ثبت رسیده است.

ثبت تاریخی قلعه تاریخی بمپور 

این دژ عظیم و بی بدیل در اردیبهشت ماه سال 1345 به عنوان یکی از اثار ملی کشور ایران ثبت میراث فرهنگی شد  و به عنوان یکی از آثار ملی کشور ایران به ثبت رسید . قلعه بمپور با عمري به بلنداي حدود 2 هزار سال با وجودي كه زخم‌هاي زيادي در طول تاريخ بر اثر جنگ‌ها، بلاياي طبيعي و شن‌هاي روان برداشته، همچنان پايدار بر فراز تپه‌ اي مصنوعي چشم بينندگان را حتي از فرسنگ ها راهدورا به خود خيره مي‌سازد.

قدمت قلعه بمپور كه در 24 كيلومتري غرب ايرانشهر و در جوار شهر بمپور قرار گرفته به دوران اشكانيان و ساسانيان بر مي گردد و امروزه در رديف آثار تاريخي ايران به ثبت رسيده است.قلعه بمپور یکی از معروف ترین قلعه های باستانی کشور است که بر فراز تپه ای باستانی در شمال شهر تاریخی بمپور در استان سیستان و بلوچستان واقع شده است. تپه ای که قلعه بمپور بر روی آن واقع شده تپه ای باستانی است و از سطح زمین حدود ۸۰ متر ارتفاع دارد.

در مورد قلعه تاریخی بمپور این دژ عظیم می تونم این رو بگم که  مورخان و باستان شناسان بسیاری تاریخ ساخت این قلعه را به دوران ساسانیان نسبت داده اند ولی به نظر می رسد قدمت این دژ عظیم بیشتر از این ها باشد . در برخی از آثار مکتوب عمر این قلعه را  بالای  تا 5  تا 7 هزار سال هم  ذکر کرده اند.

 بمپور در طول تاریخ دوران با شکوهی را پشت سر گذاشته است. قلعه تاریخی این شهر روزگاران زیادی به عنوان مرکز حکومت خطه بلوچستان و کرمان شناخته می شد ،  بنا به عقیده برخی از باستان شناسان، از این قلعه نظامی در زمان سلجوقیان هم استفاده می شد. تا قبل از این که باستان شناسانی نظیر خانم بئاتریس انگلیسی (سال ۱۹۶۰ میلادی) در این محطه دست به حفاری و کاوش های باستان شناسی بزنند، مردم بلوچستان عقیده داشتند که نادر شاه افشار دستور ساخت این قلعه را در بمپور صادر کرده است. بئاتریس حتی آثاری از دوران پیش از تاریخ را هم از بخش هایی از تپه باستانی این قلعه از دل خاک بیرون آورد.

معماری قلعه بمپور 

قلعه تاریخی بمپور بر بلندای یک تپه باستانی به ارتفاع ۸۰ ساخته شده است. اختلاف ارتفاع این قلعه با سطح زمین، علاوه بر دید خوبی که به حاکمان آن می داده، دسترسی و نفوذ به قلعه را نیز بسیار دشوار می کرد. قلعه بمپور از دو بخش تشکیل شده که با یکدیگر اختلاف ارتفاع دارند. بخش اول شامل ورودی بنا و برج های نگهبانی اطرافش است و بخش دوم که ارتفاع بیشتری داشته، به گفته تاریخ شناسان و اهلی محلی این شهرستان  به محل حکومت سران قلعه اختصاص داشته است.

در اطراف دیوارهای غربی وشرقی بنا، ۴ برج نگه بانی وجود داشته که اکنون فقط دو مورد از آن ها با ارتفاع تقریبی دو متر مشاهده می شوند. در وسط قلعه تعدادی خانه مسکونی وجود دارد و قسمت فوقانی بنا، که بیشترین ارتفاع را نسبت به دیگر نقاط قلعه دارد، ویژه سرداران و حاکم قلعه بوده است.  در ارتفاع شاه نشین این قلعه عظیم الجثه  یک چاه عمیق وجود دارد که هنوز هم بقایای آن را می توان مشاهده کرد. گویا در آن دوران، داخل چاه سنگ فرش بوده و در بخشی از آن راهی مخفی به خارج از قلعه وجود داشته که حاکمان در زمان حمله دشمن، بتوانند سریعا قلعه را ترک کنند. در حال حاضر از این راه مخفی اثری نمانده است و فقط  خود چاه را می توان در بازدید از این مکان تاریخی بازدید کرد . باستان شناسان عقیده دارند که دور تا دور این قلعه حدودا ۱۰ برج وجود داشته که البته امروزه چیزی از آن ها باقی نمانده است ولی با اندکی گشذت و گذار در اطراف قلعه به تپه های کوچک و بزرگی برخورد می کنیم که نشان  دهنده این هست که در گذشته های دور دارای موقعیت حساس و مهمی بوده است .

 عبدالحمید خدایاری رییس میراث فرهنگی شهرستان ایرانشهر در خصوص زمان ساخت و نوع مصالح به کار رفته در این بنای تاریخی بر اساس  برخی از منابع به میار جل می گوید : قلعه بمپور سیستان همزمان به قلعه بم ساخته شده و بسیاری از تاریخ شناسان آن را قلعه بم در مقیاسی کوچکتر می دانند و مدعی این مهم هستند که  معماری قلعه  بمپور شباهت زیادی به قلعه دختر کرمان و همچنین قلعه بم دارد  و مصالح به کار رفته در این قلعه خشت خام و گل رس بوده، درست همان مصالحی که در قلعه بم به کار رفته اند . برای تایید و یا اطمینان بیشتر از این ادعا تماسی تلفنی با برخی از تاریخشناسان حوزه استان کرمان داشتم و آنها نیز این مورد را تایید کردند  .

بازسازی و مرمت این بنای ارزشمند

 رییس میراث فرهنگی ایرانشهر می‌گوید‌: این قلعه باستانی در طول تاریخ بارها مورد حمله دشمنان قرار گرفته و آسیب های فراوانی دیده است. طبق اعلام کارشناسان و آثار مکتوب موجود در میراث فرهنگی، در زمان قاجار هم این قلعه محاصره و به توپ بسته شده است. در این دوره، آسیب هی بسیار جدی به قلعه وارد شد. جدای از آسیب هایی که به خاطر این حمله ها به قلعه وارد شده، سهل انگاری مسئولین در طول سال ها هم باعث تخریب قسمت های بسیاری از این اثر ارزشمند ملی شده است. البته در سال های اخیر، بخش ورودی این بنا مورد مرمت قرار گرفته و مسیرهایی نیز برای تردد گردشگران در آن تدارک دیده شده است.

به دلیل اقلیم سخت و شرایط آب و هوایی ویژه ای  که منطقه دارد  آثار تاریخی آن بیش از هر منطقه دیگری نیازمند محافظت از طرف مسئولان و مرمت هستند و بر اساس  گفته شواهد عینی و همچنین بازدیدی که من از این بنای مهم داشتم   ظاهرا چند صباحی هست که کار مرمت و باز سازی قلعه تاریخی بمپور آغاز شده است.

قسمت های مهم و حیاتی  قلعه تاریخی بمپور  بنا به آثار مکتوب

قلعه تاریخی بمپور از قسمت های مختلف و متعددی تشکیل شده است که از راه دور همم که به بنای قلعه نگاه می کنیم متوجه می شویم که عظمت قلعه نشان دهنده حیاتی بودن  این مهم است  در این قسمت از گزارش به تشریح فضای فیزیکی این اثر تاریخی می پردازیم : 1- قسمت انتهايى كه از ديوارهاى اصلى و درب‏هاى ورودى و خروجى و چند عدد برج و بارو براى حفاظت قلعه تشكيل شده است و دارای دید وسیعی تا شعاع چندین کیلومتر است که با داشتن برج های مراقبت  نقش تایین کننده ی خوبی در تامین امنیت حکام داشته است.

قسمت وسط كه محل خانه‏هاى مسكونى بوده و داراى برج و بارو نيز بوده است و .3- قسمت فوقانى كه ويژه فرماندهان و حاكم قلعه بوده و بيشترين نقش ديده‏بانى از برج و باروهاى اين قسمت به دليل ارتفاع زياد صورت مى‏گرفته است. در محوطه قسمت فوقانى چاهى عميق ديده مى‏شود كه اكنون پس از گذشت چندين سال پر نشده است. در گذشته در داخل چاه يك محوطه سنگ فرش بوده كه داراى سوراخى براى عبور نيروهاى قلعه در هنگام محاصره قلعه توسط دشمنان به خارج بوده است كه در حال حاضر بعلت حركت شن‏هاى روان و گذشت زمان مسدود شده، اما چاه به قوت خود باقى است. ديوارهاى شرقى و غربى آن داراى فاصله زيادى از هم مى‏باشند و در سمت جنوب به يكديگر نزديكتر هستند و ضلع جنوبى در واقع كوچكترين ضلع قلعه است. هر طرف داراى برجى استوانه‏اى بوده كه روى هم ده برج بوده‏اند. بزرگترين برج قطرش به هشت قدم مى‏رسد و توپ در اين مكان قرار داشته است. ديوار اصلى همه اطاقها را در بر گرفته است. در صحن حياط جنوبى يك رديف اطاق و بالاتر از ديوار خراب شده، چندين اطاق وجود دارد. در قسمت بالا كه ارگ ناميده مى‏شود چندين اطاق بصورت رديفى در كنار يكديگر قرار دارند و با پنجره‏هايى به خارج احاطه دارند.

 قلعه بمپور در گذر زمان

محمد علیم آچاک یکی از پژوهشگران و تاریخ شناسان بومی  ساکن در شهرستان بمپور است   که پژوهش ها و مطالعات خوبی در خصوص بناهای تاریخی منطقه نوشته است  وی می گوید :قلعه بمپور همواره در طول تاريخ از نظر نظامي اهميت قابل توجهي داشته و به سبب قرار گرفتن در مكاني استراتژيك، مي‌ توانست در مقابل هجوم بزرگ‌ ترين قشون‌هاي نظامي مقاومت كند.

محل استقرار قلعه بمپور در بالاي تپه، برحسب تصادف انتخاب نشده، زيرا اين تپه به گونه ‌اي به اطراف مشرف شده كه امكان نداشت يك مهاجم دور از چشم نگهبانان، به قلعه نزديك شود.

براساس منابع موجود و مکتوب این پژوهشگر ، قلعه بمپور در طول تاريخ يكي از قلعه هاي نظامي و مهم آسيا و خاورميانه محسوب مي شده است و مصالح به كار رفته در ساخت قلعه بمپور را  خشت‏خام و گل رس تشکیل داده است  و برج هاي استوانه اي در راس ديوارهاي غربي و شرقي آن قرار دارد.

قلعه بمپور از 2 قسمت ارگ حاكم ‌نشين و عامه ‌نشين تشكيل شده و حصاري مرتفع گرداگرد آن را احاطه و چهار برج ديده‌ باني از آن حفاظت مي كند و اتاق سربازان و انبارها  و برخی از نگهبانی ها در قسمت جنوبي و عامه‌ نشين اين قلعه تاريخي قرار گرفته است.

داخل قلعه يك رديف از اتاق هاي چسبيده به ديوار براي امور مختلف وجود دارد که درست در مرکز حیاط قلعه قرار دارند .

قسمت وسط قلعه محل خانه ‏هاي مسكوني و قسمت فوقاني ويژه فرماندهان و حاكم قلعه بوده و بيشترين نقش ديده ‏باني از برج و باروها در اين قسمت به دليل ارتفاع زياد انجام مي شده است.

در برابر عظمت و تسخير ناپذيري‌ قلعه بمپور تمام لشكريان حمله كننده دست كم يك بار مزه تلخ شكست را چشيده اند.

بمپور  قطب بکر و دست نیافتنی گردشگری بلوچستان

عظمت گذشته‌ قلعه بمپور از دور، چشمان هر بيننده علاقه مند به هويت و ميراث گذشتگان را به خود جلب مي كند و هر سال میزبان گردشگران و مسافران زیادی  از سراسر دنیا است که در قالب  تورهای گردشگری از ایران و خارج کشور به این شهر سفر می کنند .

قلعه ناصري، قبرستان اسپيدژ، قلعه دامن، تپه‌هاي باستاني بمپور، چشمه‌هاي آب گرم بزمان، ارتفاعات بزمان، رودخانه دامن، نخلستان هاي حاشيه رودخانه و سد بمپور از مهمترين آثار تمدن كهن منطقه ايرانشهر محسوب مي شوند که در گزارش های مفصلی در آینده برای خوانندگان میارجل نیز معرفی خواهند شد .

گزارش : محمد یاسین جلالزهی