هنر ساخت اشیا از چوب در بلوچستان

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی میارجل، خراطی، هنری است که علاوه بر استان سیستان و بلوچستان در استان های دیگر مثل لرستان رواج دارد. خراطی در اصل هنر ساخت اشیا از چوب است که با کمک دستگاهی مخصوص و بعد از طی مراحلی، اشیایی چون  قلیان، گهواره، پایه ی آباژور و ظروف تولید می شوند. بقایای نقش برجسته‌های کاخ داریوش در تخت جمشید که در آنها تخت و چهار پایه و عودسوز مزین به هنر خراطی هستند، حکایت از قدمت دیرینه ی این هنر دارند. آشنایی با این هنر دلچسب و زیبا برای خوانندگان میارجل خالی از لطف نیست.

با تاریخچه هنر خراطی آشنا شویم

تاریخ شروع هنر خراطی به‌طور دقیق مشخص نیست اما از آنجا که چوب از اولین موادی بوده که بشر شناخته، می‌توان گفت قدمت این هنر به زمانی‌ بازمی‌گردد که انسان اولیه برای نخستین بار با استفاده از چوب سلاح ساخت.

قدیمی‌ترین اثر خراطی مربوط به مقبره توتانخامون در مصر است که قدمتی بیش از  سه‌هزار سال دارد. همچنین آثار کشف شده در مصر هم قدمت خراطی را به ۱۳۰۰ سال قبل از میلاد مسیح نسبت می‌دهند. در آن زمان خراطی مانند امروز وجود نداشت و برای تراش چوب به دو نفر نیاز بود تا یک نفر چوب را چرخانده و دیگری  با ابزار تیز به چوب درحال چرخش فرم دهد. پس از آن در قرون وسطی رومیان این هنر را گسترش دادند و با اضافه کردن پدال به ماشین خراطی، کار را ساده و از آن در کارهای دیگری مانند خم کردن فلزات استفاده کردند.

در قرن‌های ۱۶ و ۱۷ میلادی آوازه خراطی به اروپا رسید و به‌زودی به یکی از سرگرمی‌های طبقه اشراف، درباریان و حکمرانان اروپایی تبدیل شد.

خراطی از صنایع دستی سنتی بلوچستان است

خراطی چوب يكی از صنايع دست سنتی بلوچستان است كه از زمانهای قديم در اين مرزوبوم رواج داشته و به طور معمول در مناطقی از كشور كه چوب در آنجا بيشتر يافت ميشود رايج است زيرا ماده اوليه ی عمده ی آن چوب می باشد.

به دلیل اینکه، ماده اولیه مورد استفاده در خراطی، چوب است که از مواد آلی موجود در طبیعت تشکیل شده است؛ با توجه به اینکه، آهنگ تخریب یا سرعت فرسایش چوب نسبت به دیگر مواد موجود در طبیعت بالاتر یا بیشتر است، آثار و ادواتی که با چوب ساخته شده‌اند در طول زمان پایداری کمتری داشته، و نسبت به دیگر آثار عمر کوتاه تری دارند، و به همین علت آثار چوبی به جای مانده از پیشینیان بسیار اندک است و در برخی موارد نایاب؛ پس دور از ذهن نخواهد بود که تعداد آثار خراطی شده‌ای که از گذشته به ما رسیده، محدود است.

خراطی از شکل بخشیدن به چوب حاصل می شود

هنر خراطی از تراش و شکل بخشیدن به چوب در اثر حرکت دورانی دستگاه خراطی حاصل می‌شود. در گذشته دستگاه خراطی مشتمل برچند ابزار دستی بود که از چوب ساخته و پرداخته می‌شد در حال حاضر این دستگاه علاوه بر تغییر شکل ظاهریش ازدو بازوی فلزی تشکیل شده‌است که با قرار گرفتن ومحکم شدن حجم چوبی میان آنها، وبا چرخش چوب حول یک محور کار و با استفاده از میله‌های فلزی (مغار))هر کدام درایجاد فرو رفتگی یا خراشیدگی خاصی استفاده می‌شوند و بر حجم چوبی، شکل مورد نظر را ایجاد می‌نمایند.

در خراطی از ابزار خاصی استفاده می شود

در خراطی از ابزارهای خاصی استفاده میشود که اصلی ترین آنها عبارتند از: مغار، نون گاز، اسکنه و جداکننده همگی از ابزارهای اصلی هستند. پولاد و نون گاز  وظیفه بریدن الياف چوب را برعهده دارند اما اسکنه‌ برای تراش و کندن چوب استفاده می‌شود.  مغار میله‌ای مستطیلی شکل بوده که در دو طرف لبه آن تیغه تیز شیب‌دار دارد. جنس اکثر مغارها از فولاد سخت بوده و در اندازه‌های ۱۲، ۱۹، ۲۵، ۳۲ میلی‌متری به بازار عرضه می‌شود. مغار انواع مختلفی دارد که بسته به نوع کار می‌توانید نوع مناسب را انتخاب کنید اما اگر تازه کار هستید بهتر است از مغار ۱۹ میلی‌متری استفاده کنید.   یکی از معمول‌ترین ابزارهای خراطی نون گاز است که در اندازه‌های ۳ تا ۱۹ میلی‌متری به بازار عرضه می‌شود. این ابزار مقطعی کمانی داشته که برای برش گلویی و تو رفتگی‌ها استفاده می‌شود. نون گاز کاسه و اندام از انواع این ابزار هستند. اسکنه‌ یا تراشنده بسیار شبیه مغار بوده با این تفاوت که سطح مقطعی مربع شکل داشته و زاویه لبه برش آن ۴۵ درجه است. اسکنه تخت، سرکج، ناخنی، سرگرد، چاقویی و … همگی از انواع مختلف این ابزار هستند.جداکننده همانطور که از نام این ابزار پیداست از آن برای جداسازی تکه‌های اضافه دو سر قطعه در پایان کار استفاده می‌شودشهرستان ايرانشهر در بلوچستان كه تعدادی كارگاه در آنجا وجود دارد و مواد اوليه ی مصرفی آن را چوب كهور كه در بمپور به فراوانی يافت می شود ، تشكيل می دهد.

با مراحل توليد در كارگاههای خراطی آشنا شویم

 ساخت لوازم خراطی مراحل مختلفی دارد اولین آنها و انتخاب نوع چوب در ارتباط با كالای توليدی است.  برش چوب به وسيله ی اره ی نواری و رنده به اندازه ی مورد نياز شيئی كه ساخت آن مورد نظر است در مرحله دوم و پس از بستن چوب بريده شده به دستگاه خراطی و گرد كردن آن و يا اصطلاحاً به صورت نيمه كاره درآوردن آن انجام می شود .در مرحله چهارم چنانچه توليد كالائی توخالی مورد نظر باشد، كار نيمه كاره را به وسيله سه نظام به دستگاه خراطي بسته و توی آنرا خالی می كنند. مرحله پایانی تكميل كار نيمه كاره و پرداخت قسمت خارجی آن توسط سمباده می باشد و بعد از آن محصول را كيلركاری نموده و به بازار عرضه می كنند. منابع تأمين چوب در كارگاههای خراطی بيشتر باغهای اطراف شهرها و يا جنگل می باشد. در ایرانشهر  از شهرهای بلوچستان گارگاه های خراطی هست که چوب مورد نیاز خود را از درخت کهور در بمپور تامین میکند.

دستگاههای خراطی انواع گوناگونی دارد

اگر بخواهیم دستگاه‌های خراطی را براساس چگونگی انتقال نیروی محرکه تقسیم کنیم، دستگاه خراطی به دو دسته چند سرعته و تک سرعته تقسیم می‌شوند. دستگاه خراطی چند سرعته: همانطور که از نام این دستگاه مشخص است، سرعت‌های مختلفی داشته و به‌راحتی فقط با عوض کردن وضعیت کلید می‌توان سرعت آن را تغییر داد. دستگاه‌ خراطی تک سرعته: تغییر سرعت در این نوع دستگاه با تعویض جای تسمه‌ روی فولی پله‌ای اتفاق می‌افتد. فولی‌ها بر عکس هم قرار گرفته‌اند که یکی روی محور اصلی و دیگری موازی آن روی محور نیش در لنگه قرار می‌گیرد. هر چه قطر فولی بزرگ‌تر باشد و قطر فولی لنگه کوچک‌تر ، سرعت دستگاه  بیشتر خواهد بود و بالعکس. همچنین دستگاه خراطی را براساس نوع پایه به دو دسته رومیزی و پایه‌دار تقسیم می‌کنند. بدنه دستگاه خراطی پایه دار روی پایه قرار می‌گیرد اما در نوع رومیزی، دستگاه پایه نداشته و باید روی میز قرار بگیرد. نکته: اندازه دستگاه بیان کننده اندازه بزرگ‌ترین قطر قطعه چوبی است که می‌توان روی دستگاه استفاده کرد. برای مثال دستگاه ۴۰ سانتی‌متری می‌تواند قطعه چوبی با قطر ۴۰ سانتی‌متر را خراطی کند. یکی از رایج‌ترین دستگاه‌های خراطی دستگاه ۳۰ سانتی‌متری است که طول مفید بدنه آن ۹۰ سانتی‌متر  و سرعت آن بین ۳۰۰ تا ۲۷۰۰ دور در دقیقه است.

دستگاه خراطی مناسب کدامند

به طور کلی ماشین‌های رومیزی معمولاً قدرت کمتر، ساختمانی ضعیف‌تر و دهانه کار گیر و طول کار کمتری نسبت به انواع ایستاده دارند و ماشین‌های ایستاده وزن و ساختمان محکم‌تری داشته و در میان استادکاران محبوب‌تر هستند اما اینکه ماشین خراطی ایستاده بهتر است یا رومیزی تا حد زیادی به کاربرد شما بستگی دارد. قبل از خرید دستگاه خراطی باید پروژه‌ خود را در نظر بگیرید و با توجه به نوع سازه، حجم، طول و قطر قطعه کار، دستگاه خود را انتخاب کرده و سپس امکانات دیگر دستگاه را مد نظر قرار دهید.

برای خراطی باید چوب مناسب انتخاب کرد

یکی از مهم‌ترین مراحل در خراطی انتخاب چوب مناسب است. تقریبا می‌توان با تمام انواع چوب خراطی کرد اما برخی از چوب‌ها برای خراطی بسیار ایده‌آل هستند. جالب است بدانید که برای خراطی حتی می‌توانید از تکه چوب‌های دور ریز هم استفاده کنید و حتما نیازی نیست تکه چوبی خاص داشته باشید. در خراطی چوب از چوب‌های مختلفی استفاده می شود ولی از رایج ترین آنها می توان  به گردو، فوفل، بید، توسکا، گلابی، شمشاد، افرا، زیتون، نارون، زبان گنجشک، چنار، چوب سفید و توت نَرک اشاره کرد. البته لازم به ذکر است که در برخی از مناطق کشورمان از چوب محلی خاص هم استفاده می‌شود؛ برای مثال در دزفول نوعی چوب محلی به نام «جغ» و در ایرانشهر «چوب کهور» وجود دارد که از درختان بومی منطقه هستند و مورد استفاده‌ی خراطان قرار می‌گیرند

این هنر از لحاظ اقتصادی کاملا کارآیی دارد

هنر خراطی از لحاظ اقتصادی کارایی دارد ،  تولیدات این هنر زیبا به دلیل کیفیت و تنوع نوآوری روز به روز در حال افزایش است، سود و کسب درآمد به دلیل بهای پایین مواد اولیه کالاها نسبت به ارز فروشی خوب است و از ارزش اقتصادی و کیفیت بالاتری نسبت به کالاهای مشابه وارداتی برخوردار است.  افرادی می‌توانند یادگیری این هنر را آغاز کنند که علاقه، سخت‌کوشی بالا و ذهنی خلاق داشته باشند و هم‌چنین به لحاظ اقتصادی بتوانند شکیبا و صبور باشند تا به نتیجه خوب و دل‌خواهشان برسند. این هنر به صورت گسترده در تمامی نقاط کشور از جایگاه خوبی برخوردار است اما به لحاظ حرفه‌ای بسیار محدود بوده و می‌توان گفت به دلیل نبود ابزارآلات مناسب و حرفه‌ای نسبت به دیگر کشورها  سطح پایین‌تری دارد.

گزارش از شیدا حسن زهی