زهم و کپن از رسوم پسندیده بلوچستان/ آیینی که هنوز پا برجاست

 به گزارش پایگاه اطلاع رسانی میار جل  هر جامعه فرهنگ و آداب و رسومی دارد که به  متناسب  زمان و مکان در جامعه شکل میگیرند. وگاهی جزء قوانین و رسوم میشوند و اگرچه این عنوان ظاهری خشن و غیر انسانی را در ذهن تداعی می کند ولی یکی از سنتها ی پسندیده در جامعه بلوچستان در گذشته های نه چندان دور  که جامعه فاقد نیروی انتظامی و قانون و حاکمیت مقتدر  بوده  و بسیاری از جنگها و اختلافات را که در جامعه طبیعی و غیر قابل انکار است به صلح و آرامش و دوستی تبدیل می کرد. یکی از این آیین ها و رسم و رسومات آیین زهم و کپن است  که از گذشته تا کنون  در بلوچستان دارای جایگاه ویژه ای می باشد. در این گزارش با هدف زنده نگه داشتن و معرفی آیین ها  به این آیین پرداختیم و برای این مهم به سراغ برخی از افراد روشن و آگاه به این موضوع رفتیم.

زهم و کپن از رسم و رسومات اخلاقی و معنوی بلوچستان است

رسم “زهم و کپن “چنین بود که اگر فردی در جامعه مرتکب جرمی چه به عمد یا خطا می شد بزرگان قوم و طایفه مجرم را به همراه یک شمشیر و پارچه ای سفید رنگ بعنوان کفن به خانه ی فرد یا بزرگان مقتول و یا آسیب دیده می بردند تا یا مجازات کند یا ببخشد و از گسترش جنگ و خونریزی جلوگیری شود و یک نزاع ساده تبدیل به جنگ و خونریزی دراز مدت و همه گیر نشود و افراد بیگناه آسیب نبینند و امنیت جامعه خدشه دار نشود. “زهم و کپن” در این فرهنگ یعنی تسلیم شدن به اصول انسانی و حمایت نکردن از مجرم . یعنی احترام گذاشتن به صلح و آرامش و امنیت جامعه و نا امن کردن فضا برای مجرمان و قانون شکنان اجتماع. و اثبات صداقت و برادری و پایبند بودن به اخلاق و انسانیت و دوری جستن از خشونت و پذیرفتن و پی بردن به اشتباه و خطای خویش.

زهم و کپن یعنی انسان جایز الخطاست ولی برای جبران خطا و اشتباه دارای عقل و منطق است، و برای برقراری صلح و آرامش مجرم واقعی را پناه نمی دهد و حمایت نمی کند تا به دیگر افراد جامعه ظلم و ستمی به ناحق نرود.

چقدر این قوم با گذشت و مهربان بود که در تاریخ آن حتی یک مورد استفاده از زهم و کپن یعنی مجازات مجرم تسلیم شده هم ثبت نشده! و صلح و دوستی و آرامش در جامعه مستحکم تر از گذشته شده است.

اما امروز  متاسفانه بسیاری از سنتهای حسنه فراموش و مجرمین و بر هم زنندگان امنیت اجتماعی هم مورد حمایت ما مردم قرار میگیرند و هم در موارد محدودی به چنگ قانون و عدالت نمی افتند و نتیجه آن نا امنی و خونریزی و صدها  آسیب فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی شده و یک اختلاف کوچک بین طوایف تبدیل به یک نزاع و درگیری طولانی می شود.

بی گناهان زیادی به جرم نکرده مورد تعرض و آسیب قرار می گیرند.شاید در ذهن بسیاری از ما این پرسش باشد که زهم و کپن مال زمانی بود که حاکمیت قانون در جامعه مانند امروز نبوده و امروز مسولیت دستگیری و مجازات مجرمان وظیفه ی نیروهای امنیتی و انتظامی و مراجع قانونی است و باید این آداب و رسوم را فراموش کرد! ولی باید پذیرفت که هیچ جامعه ای بدون همکاری مردم و احترام به سنتها خوب به آرامش دست نمی یابد.نمایشنامه آیینی زهم و کپن(خنجر و کفن): برای من به عنوان خبرنگار سوالی پیش آمد و آن این بود که تا کنون چقدر  به این مهم در جامعه فعلی  بلوچستان پرداخته شده است و برای کسب اطلاعات بیشتر برای تکمیل این گزارش سری به اصحاب فن زدم  مطلع  شدم که برخی از اصحاب  هنر در این خصوص اقداماتی را انجام داده اند و به سراغ برخی از عوامل این موضوع رفتم و از  اجرای نمایشنامه ای با این موضوع با خبر شدم که خواندن آن خالی از لطف نیست ، نصیر احمد ملازهی  نویسنده  این اثر و بازیگر  مطرح بلوچ در  خصوص این نمایشنامه و موضوعش در گفتگوی با  میارجل  چنین می گوید : این نمایشنامه روایتی است داستانی از ماجرای چند جوان به نام های میران، نوهان و سبحان که با هم در سرزمین بلوچستان زندگی میکنند و رفاقت دیرینه دارند.

 در این نمایشنامه سبحان و نوهان با هم برادر هستند و میران با این دو برادر رفاقت دارد. نوهان عاشق خواهر میران به نام سنجی میشود ولی خانواده آنها سنجی را برای برادر بزرگ تر یعنی سبحان خواستگاری میکنند.از آنجایی که سنجی هم به نوهان علاقه دارد. به نوهان پیشنهاد میدهد که با هم از آنجا فرار کنند ولی نوهان به خاطر علاقه شدیدی که به برادرش سبحان دارد خواسته سنجی را نمی‌پذیرد.

سبحان حرف های نوهان و سنجی رو میشنود و تصمیم میگیرد که در روز عروسی خود را پنهان کند و در مراسم حاضر نشود.

خانواده سنجی و برادرش میران بشدت از این عمل سبحان عصبانی می‌شوند و این عمل را توهینی بزرگ به خانواده و خاندان خود میدانند.

برای فروکش کردن خشم خانواده سنجی خانواده سبحان تصمیم میگیرند تا عروس را برای پسر کوچکشان یعنی نوهان خواستگاری کنند و با این تصمیم قائله ظاهراً ختم بخیر می‌شود.

در میان هلهله و شادی جشن عروسی سنجی و نوهان صدای شلیک گلوله ایی باعث قطع شدن شادی و جلب توجه مردم می‌شود و وقتی بیرون می آیند با جنازه سبحان که به دست میران کشته شده روبرو میشوند.

میران که احساس می‌کند سبحان میخواسته حیثیت خانواده آنها را خدشه دار کند سبحان را می‌کشد و دست به قتل میزند اما بعد از شنیدن واقعیت ماجرا بشدت از این کار پشیمان می‌شود

مادر میران که جان تک پسر خود را در خطر میبیند او را به فرار تشویق میکند اما میران این کار را انجام نمی‌دهد و کفن بر تن می‌کند شمشیری بر دوش می‌گذارد و برای طلب بخشش به سوی خانواده سبحان می آید و از آنها میخواهد که یا با شمشیر او را قصاص کنند یا او را ببخشند و حلال کنند.

سرانجام میران به دلیل اینکه از کار خود نادم و پشیمان است توسط خانواده سبحان بخشیده می‌شود. مطالب بالا چکیده ایی از داستان زهم و کپن بود که داستانی بسیار جذاب و خواندنی است.

نصیر احمد ملازهی نویسنده نمایشنامه زهم و کپن درباره این آیین می‌گوید: در آیین زهم و کپن یا خون بست معمولا شخص قاتل بخشیده می‌شود زیرا خودش را تسلیم کرده و پشیمانی و شرمندگی خود را اظهار داشته است.

در نتیجه فرد قاتل و یا کسی که مرتکب جرم و جنایت شده و پشیمانی خودش را ابراز میکند و خود را با پوشیدن کفن کاملا تسلیم می‌کند و آماده هر گونه برخوردی از سوی خانواده مقتول هست  بخشیده می‌شود.

وی افزود: این آیین همچنان در میان قوم بلوچ در حال انجام است زیرا این قوم هنوز هم یک قوم عشیره ایی و طایفه ایی است، سال پیش در سرحد زمین همچین ماجرایی بین دو قوم بلوچ اتفاق افتاد.

اقوام قاتل برای پایان دادن کینه و کدورت بین دو قوم کفن به تن جوان قاتل دادند و همراه شمشیر او را تسلیم خانواده مقتول کردند و طبق معمول قاتل در زیر سایه جوانمردی و بزرگواری قوم مقتول قرار گرفت و بخشیده شد.

 آیین زهم و کپن یک آیین ملی و باستانی است و در سایر اقوام نیز وجود داشته است ولی اکنون رو به فراموشی رفته است اما در میان قوم بلوچ هنوز هم کاربرد دارد زیرا زندگی مردم بلوچ هنوز هم طایفه ایی است. این نوع زندگی را اگر از منظر جامعه شناسی بررسی کنیم فواید بسیار زیادی داشته است. البته این مزیت در دهه ها قبل بسیار ارزشمند تر بوده ولی حالا با وجود جامعه ایی که رو به مدرن شدن هست و قوانین و هنجارها و ناهنجارها برآن حاکم است بررسی بکنیم آیا این نوع زندگی میتواند فواید خود را حفظ کند یا نه فواید این نوع زندگی میتواند رخت بر بندد و از بین برود و جامعه به سمت قانون مداری برود.

آیین زهم و کپن از دیدگاه مردم بلوچستان

برای تکمیل این گزارش به سراغ مردم محلی بلوچستان رفتم و نظر آنها را در مورد این آیین جویا شدم‌.

مجید جوانی تقریبا سی و پنج ساله است و فرهنگی آموزش پروش است، از او در مورد آیین زهم و کپن پرسیدم و گفتم آیا همچین مراسمی رو از نزدیک دیده یا نه؟ مجید میگوید: رسم باستانی زهم و کپن یکی از رسومات قدیمی و بسیار زیبا در بلوچستان است که باعث جلوگیری از خونریزی و خشونت و کدورت بین اقوام بلوچ می‌شود.

در این آیین فرد قاتل یا خطاکار با پوشیدن کفن پشیمانی و شرمساری خود را ابراز میکند و با گرفتن خنجر به دست نشان میدهد که بشدت از عملی که انجام داده است پشیمان است به قدری که حاضر است جان خود را فدا کند اما بخشیده است. او میگوید: چند سال پیش در سرباز شاهد چنین مراسمی بوده است و به وسیله این آیین از اختلافی بزرگ بین دو طائفه  که جوانان قوم مقتول بشدت عصبانی و آماده کشتن جوانی نخبه از قوم قاتل برای گرفتن انتقام بوده اند جلوگیری شده است.

  ایوب دامنی یکی از چهره های سرشناس منطقه در خصوص آیین زهم و کپن حرفهای جالبی دارد ، وی در گفتگوی با ما می‌گوید: آیین زهم و کپن یکی از رسومات کهن جامعه بلوچستان است که در آن هر گاه فردی از آن جامعه دچار خطایی بزرگ مانند قتل میشود کل افراد آن جامعه درگیر میشوند و سعی میکنند از اختلاف، جنگ، خونریزی و انتقام جلوگیری کنند. این آیین به این صورت انجام میشود که فرد قاتل کفن بر تن می‌کند و خنجر به دست به سراغ قوم مقتول می‌رود و از آنها میخواهد که یا او را ببخشند یا بکشند و قصاص کنند و به این طریق ندامت و پشیمانی خود را از عملی که مرتکب شده است ابزار میکند و از آنجایی که قوم بلوچ در جوانمردی و گذشت مثال زدنی است معمولا فرد خطاکار را می‌بخشند و او را حلال میکند و به این طریق از پیش آمدن اختلاف بین دو قوم جلوگیری می‌کنند.

آیین های کهن می تواند در کنار قانون قرار بگیرند

آیین زهم و کپن از آن دست از رسومات بلوچی است که اگر در کنار قانون کشور قرار بگیرد بسیار میتواند مفید باشد و به بسیاری از جنگ ها و نزاع ها پایان دهد. سالانه بسیاری از جرم های غیر عمد منجر به اعدام و قصاص جوانان خطاکار میشود در حالی که خاطی از عمل خود پشیمان است و حاضر است برای جلب رضایت خانواده مقتول هر کاری انجام دهد. جوانی خواسته یا ناخواسته از بین میرود و به دنبالش چند خانواده عزادار می‌شوند و حتی سرپرست خود را از دست میدهند، فرزندانی یتیم می شوند و آینده و سرنوشتی نامشخص پیدا میکنند. در حالی که در سایه بخشش و گذشت آرامش به هر دو خانواده بر خواهد گشت زیرا از لحاظ روانشناسی انتقام و قصاص هرگز باعث آرامش روحی خانواده مقتول نمیشود.

اگر بخواهیم آیین زهم و کپن رو از منظر روانشناسی و جامعه شناسی بررسی کنیم باعث به وجود آمدن امنیت و آرامش در جامعه می‌شود و می‌تواند به عنوان یک اهرم محکم کمکی بزرگ به قانون کشور باشد. امید است که آیین و رسم و رسومات کهن بلوچ را قدر بدانیم و برای حفظ آنها تلاش کنیم.

 شیدا حسن زهی