سنتی زنده از گذشته تا امروز / بجار رسمی پسندیده با پیشینه ای تاریخی در بلوچستان

به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی میار جل؛ قوم بلوچ دارای آداب و رسوم و سنت‌های پسندیده‌ی بیشماری است که این امر غنای فرهنگی قوم بلوچ را هویدا می سازد یکی از پسندیده‌ترین و مفیدترین سنتهای قوم بلوچ که در میان مترقی‌ترین اقوام و ملل نظیر آن را کمتر می توان یافت و از قدیم الایام در بین مردم بلوچستان رواج داشته است و هنوز هم این رسم بصورت پراکنده و جسته و گریخته در مکران و سرحد زمین مخصوصا در روستاها قابل رویت است.

 اگر بخواهیم بجار را در یک جمله خلاصه کنیم  یعنی کمکهای نقدی و غیر نقدی به خانواده داماد برای سهولت امر ازدواج دو جوان، کمک برای برگزاری مراسم پرسه و عزاداری، کمک برای علاج، بیماری های سخت و.....

دعوت شدن به یک عروسی در ایرانشهر...

صبح یک روز بهاری با یک تماس از طرف یک دوست عزیز برای  عروسی به ایرانشهر دعوت شدم. عروسی ها در قسمت جنوبی بلوچستان(مکران) با عروسی ها در قسمت شمالی(سرحد) بسیار متفاوت از هم است.

برای دیدن عروسی های مکرانی و آداب و رسوم آنها اشتیاق عجیبی داشتم بنابراین با خوشحالی و میل زیاد دعوت دوستم را پذیرفتم و قول دادم برای حنابندان که فرداشب بود خودم را برسانم.

فردای آن روز با ماشین از زاهدان راهی ایرانشهر شدم. ساعت تقریبا دو بعد از ظهر بود که به ایرانشهر رسیدم و از طریق تماس با دوستم آدرس خانه را پیدا کردم  ، وارد حیاط که شدم نخل های زیبا و استوار توجهم را به خود جلب کرد. از دوستم پرسیدم این درخت‌ها خرما هم دارد، دوستم با خنده گفت صدرصد ، وارد اتاق که شدم با استقبال گرم خانواده میزبان روبروشدم، همان مهمان نوازی همیشگی قوم بلوچ.

..

آشنایی با سنت پسندیده بجار

در اتاق پذیرایی همراه دوستم و خانواده خونگرمش نشسته بودیم که یک مرد تقریبا میانسال که او را غلام محمد صدا می کردند وارد اتاق شد در حالی که یک حلب روغن در دست داشت. روغن را گوشه اتاق گذاشت و رو به پدر دوستم گفت: خدابخش این هم بجاری من. کنجکاو شدم و از دوستم پرسیدم بجار یعنی چی؟

دوستم خندید و رو به پدرش کرد و گفت بابا دوستم میپرسد بجار یعنی چه؟

پدر دوستم(آقای خدابخش) از شانس خوب من یکی از پژوهشگران زبان بلوچی هم است و همیشه هر وقت سوالی از او می‌پرسیدم جوابی جامع و کامل و درست دریافت میکنم‌.

بر همین اساس تصمیم گرفتم برای معرفی این سنت حسنه مردم بلوچ همت کنم و در این گزارش به آدم های کار کشته زیادی مراجعه کردم و  به طور مفصل به این مهم پرداخته ام ، آنچه می خوانید حاصل تلاش سه روزه من در معرفی این سنت و  آیین پسندیده است.

خدا بخش پژوهشگر بلوچ از رسم بیجار می‌گوید: بجار به معنی کمک و همیاری رساندن به هم است ، این رسم از دیر باز در میان قوم اصیل بلوچ رایج بوده و از زمان های دور که ثروت مردم همان دارایی های غیر نقدی مث زمین های کشاورزی، دام، گندم و... بوده است این کمک و همیاری انجام می‌شده است.

 ظاهرا بار معنایی این کلمه در فرهنگ بلوچ یعنی اینکه  از طرف کل جامعه پذیرفته شده است به همین دلیل در مواقع لزوم به همدیگر کمک می کنند. خدابخش در ادامه متفکرانه  می گوید :  با توجه به این باور که ما در مقابل قوم خود مسئول هستیم هم زمان دو ذهنیت وجود داشته است: ذهنیت اول یعنی وقتی من مشکلی برایم به وجود بیاید برای کمک گرفتن از قوم خود احساس حقارت نمیکنم چون میدانم که فردا  اگر برای قوم من مشکلی پیش بیاید من هم برای رفع آن تلاش خواهم کرد و ذهنیت  قوم من یا جامعه من متقابلاً نسبت به من احساس مسئولیت و دین میکند زیرا من به عنوان یکی از افراد جامعه و قوم خود یک روز در سختی ها حتما به یاری قوم خود میشتابم.

این کمک و همیاری در عروسی ها پررنگ تر و بیشتر دیده می شود و وقتی کلمه بجار به زبان می آید بیشتر همیاری رساندن در عروسی را در ذهن ها تداعی میکند در حالی که  بجار بجز در عروسی ها در موارد دیگر همچون برگزاری مراسم پرسه، کمک به علاج یک بیماری سخت یا اختلافات قومی هم انجام می‌شود.

برای مثال بجار، کمک رسانی و همیاری جهت برگزاری یک مراسم عروسی به شکل های مختلف و بسته به توانایی افراد آن قوم انجام میشود. بعضی بجار خود را به صورت نقدی پرداخت می‌کنند بعضی گوسفند، روغن،برنج و سایر اقلام مورد نیاز برای برپایی عروسی را پرداخت می‌کنند و بعضی هم در تهیه شام و پذیرایی عروسی کمک می‌کنند.

زنان و دختران قوم هم در دادن بیجاری با کمک کردن در سوزن دوزی لباس های عروس، قلاب بافی روسری ها و...همراه میشوند و وظیفه خود نسبت به قوم خود را انجام میدهند.  

زوج های جوانی که با بجار به خانه بخت رفته اند

 بجار یعنی کمک و همراهی مادی به جوانی که در شرف ازدواج می باشد و می خواهد تشکیل خانواده بدهد هر چند که از سنت بجار اغنیا و فقرا هر دو استفاده می کنند ولی به نظر می آید که عقلا و خیراندیشان بلوچ رسم بجار را عمومیت داده اند تا عارجوانان فقیر بلوچ نشود بنابراین همه جوانان بلوچ چه اغنیا و چه فقرا از این رسم تعاون بلوچ استفاده میکنند و در عوض مکلف هستند در بجار سایر جوانانی که در آینده خواهان ازدواج هستند مشارکت نمایند و دین خود را نسبت به پدران جوان ادا نمایند.میزان مساعدت و کمکی که هر کس به هنگام بجار به پسر جوان مصمم به ازدواج می کند بستگی به میزان بنیه مالی شخص بجار دهنده دارد و هیچ یک از اقوام و آشنایان از دادن کمک و مساعدت مالی دربجار جوان بلوچ معاف نیستند به استثنا افرادی که بیش از حد فقیر و ناتوان هستند. همچنین جوان بلوچ فقط از خویشان و اقوام و دوستان و نزد بزرگان و ریش سفیدان و خوانین طایفه خود برای تهیه بجار می رود و از غیر اقوام انتظار این مساعدت نیست.

از طرفی فقط پدر و داماد گاها چند ریش سفید به بجار میروند چرا که پدر داماد باید هزینه عروسی فرزند خود را محیا نماید و این هزینه را از طریق بجار از اقوام و خویشان تامین نماید. دختر و پدر دختر از آنجاییکه هیچگونه تعهدی در پرداخت قسمتی از هزینه عروسی ندارند هیچ گونه اقدامی در این زمینه انجام نمی دهند.

ایمان پسری که با وجود نداشتن پشتیبانی بزرگ به اسم پدر با بجار به خانه بخت رفته است

ایمان پسر جوانی که در کودکی طی یک حادثه پدرش را از دست داده و مادرش با سختی او و خواهر و برادرهایش را بزرگ کرده و خود نیز یک کارگر است با همین سنت پسندیده به بهترین شکل مراسم عروسی خود را برگزار کرده است.

او می‌گوید یک ماه قبل عروسی به سراغ ریش سفید فامیل رفتم و گفتم که میخواهم مراسم عروسی خود را برپا کنم و از او خواستم که رسم بجار را برای من انجام دهد.

به سراغ ریش سفید طایفه رفتم و پای صحبت هایش برای گرفتن بجار از افراد قوم نشستم.او گفت ابتدا سراغ پسران خودم رفتم و گفتم که بجار خود برای عروسی ایمان را فراهم کنند آنها هم بی درنگ و طبق قانونی که انگار مورد تأیید همه هست پذیرفتند و هر کدام مبلغی را به حساب من واریز کردند و پسر بزرگم علاوه بر کمک نقدی قول خرید چند کیسه برنج را هم داد.

سپس به سراغ پسر دایی ها و پسر خاله های ایمان رفتم و از آنها بجار طلب کردم و گفتم عروسی در پیش داریم و آنها نیز هر کدام مبلغی را واریز کردند.به همین ترتیب سراغ تک تک اعضای فامیل رفتم و نهایتا مبلغی قابل توجه و اقلامی همچون برنج، مرغ، روغن، قند و ...فراهم شد  و به سراغ ایمان و مادرش رفتم و از آنها خواستم تاریخ دقیق مراسم عروسی را تعیین کنند و دیگر نگران مسائل مالی نباشند که بجار آنها برای برپایی مراسم عروسی تمام و کمال فراهم شده است.با دعای خیر مادر ایمان و چشم های پر از خوشحالی خودش بدرقه شدم و با خاطری آسوده و دلی خوش به خانه بازگشتم

آقای رکنی شاعر بلوچ از رسم پسندیده بجار می‌گوید: کاوشگران و زبان شناسان در مورد رسم و رسومات  قوم بلوچ زیاد می گویند و آقای رکنی شاعر بلوچ در این زمینه نیز می گوید ،  جمعی از رفتارها، کردارها، باورها و اعتقاداتی است که مردم در زندگیشان به کار میبرند ، در بلوچستان رسم و رسومات متعددی وجود دارد و یکی از آنها بجار است،  بجار یکی از بهترین و مهربانانه ترین رسومات قوم بلوچ است که در میان پیشینیان رایج بوده است ولی اکنون در حال حذف می باشد.

در خانه ایی پسری جوان تمایل به ازدواج دارد، کارهای اولیه ازدواج را خانواده و فامیل درجه یک انجام میدهند.برای برگزاری مراسم ازدواج پدر داماد عزمش را جزم کرده و سراغ فامیل و قوم می‌رود و با احوال پرسی و خوش و بش درخواست بجار یا همان کمک می کند ، هر شخص از فامیل چیزی را که در توان دارد کمک می‌کند.

خانواده ایی گوسفندی میدهند ، خانواده ایی کیسه ایی آرد و خانواده ایی برای عروس لباس سوزن دوزی می کنند و خانواده ایی نیز حلبی روغن  و اینگونه است که گرهی از گره های کور مشکلات عده ای حل می شود .

در سایه توجه به این سنت ها زندگی زیباتر  می‌شود

با توجه به اینکه در گذشته اغلب مردم بی بضاعت بوده و بنیه مالی کافی را برای برگزاری مراسم عروسی نداشته اند اهالی روستا یا شهر با توجه به دارایی و توانایی خویش کمکهایی نقدی همچون پول نقد و کمکهای غیر نقدی مانند روغن برنچ آرد جهت پختن نان و کمکهای جانی همچون همکاری در برگزاری عروسی  جمع آوری هیزم و پختن نان به خانواده داماد میکردند .

با مرور زمان این سنت در جامعه بلوچستان بصورت یک رسم در آمد. اما متاسفانه امروزه این رسم و فرهنگ غنی و سنت دیرینه کم کم رنگ باخته و از بین می رود. امروز جوانان ما دربحث ازدواج با مشکلات فراوانی دست و پنجه نرم میکنند .از یک طرف بالا رفتن توقعات خانواده های دختر و چشم وهم چشمیها و مدگرایی ها  و آرزوهای دست نیافتنی دخترهای دم بخت و از طرف دیگرسرسام بودن هزینه های یک مراسم ازدواج معمولی منجمله بالا رفتن نرخ طلا و لباس لوازم عروسی و برنج و گوشت ولیمه باعث شده  که بسیاری از جوانان با مشکل عدم ازدواج مواجه گردند . وامهای ازدواج هم باعث زیر بار رفتن و شکستن کمر تازه دامادها شده است وزوجهای جوان را با مشکلات عدیده ای مواجه می گرداند.

چه زیباست که ما به گذشته و سنتهای نیاکان خویش که میراث گرانبهای ماست بازگردیم و رسم زیبای بجار را بار دگر در جامعه بلوچستان زنده و پویا بگردانیم تا مقدار زیادی از مشکلات جوانانی که خواهان ازدواج سالم هستند اما به دلیل فقر مالی نمی توانند نصف ایمان خود را کامل کنند بر طرف نماییم.

شیدا حسن زهی