صنایع دستی بلوچستان بسیار متنوع و زیبا است

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی میارجل؛ بلوچستان دارای آداب و رسوم و فرهنگ خاص و منحصر به فرد خود می باشد که در نوع خود بی نظیر و قابل مطالعه و تحقیق است. صنایع دستی بلوچستان از جمله مواردی است که می‌توان به بررسی بیشتر آن پرداخت زیرا می‌تواند از نظر اقتصادی و کارآفرینی نقش مهم و تعیین کننده ایی را برای مردم بلوچ ایفا کند. در این گزارش تلاش شده است تا صنایع دستی بلوچستان شناسایی و به شما خوانندگان و همراهان میارجل معرفی شود، با ما در این گزارش همراه باشید.
مهم ترین رشته های رایج صنایع دستی در بلوچستان: در ابتدای گزارش با مهم ترین رشته های صنایع دستی بلوچستان آشنا خواهیم شد. مهمترین رشته های صنایع دستی رایج بلوچستان عبارتست از: قالی بافی، گلیم بافی، سفالگری، حصیر بافی، پرده بافی، چادر بافی، نمدمالی، خراطی، سوزندوزی بلوچ، سکه دوزی و آیینه دوزی، پریوار دوزی و سیاه دوزی می باشد. که در ادامه گزارش به بررسی یکایک این صنایع دستی زیبا خواهیم پرداخت.
سوزندوزی یکی از اصیل ترین صنایع دستی بلوچستان است
بدون تردید سوزندوزی بلوچستان را باید یکی از اصیل ترین و زیباترین رشته های صنایع دستی کشور به حساب آورد که آوازه شهرتش به فرسنگها دورتر از این خاک نیز رسیده و مردم بسیاری از نقاط مختلف جهان، بلوچستان را به پشتوانه آن می شناسند. هنر ظریف و پر سابقه ای که هیچکس به درستی نمی داند از چه زمانی در ایران شروع شده است. آنچه مسلم است تقریباً تمامی زنان و دختران بلوچ که در فاصله سنی چهار تا چهل سالگی (و حتی گاه تا شصت سالگی)، دست اندر کار آن به حساب می آیند. در زندگی ساده و به دور از تجمل زنان بلوچ، شاید مهمترین وسیله تزئین لباس همین سوزندوزی است. اگر از آنان بپرسید از چه زمانی پیراهن خود را سوزن دوزی می کنند، آن را وصیت پدران خود می دانند و مانند هر هنر قومی نمی توانند منشأ آنرا تعیین کنند. سوزندوزان بلوچ با نقش گل ها و بوته ها و ترکیب رنگ ها، طبیعت رنگین و زیبایی آفریده و جهانی ساخته اند که در اندیشه و خیالشان شکل می گرفته است. طبیعت را آن چنان که دوست داشته و می خواسته اند ترسیم کرده اند، نه به آن شیوه و شمایلی که وجود دارد. پیراهن بلوچی با چهار قطعه تزئین یافته است که عبارتست از یک قطعه پیش سینه، دو قطعه سرآستین و قطعه دیگر که در زیر پیش سینه به طور عمودی تا پایین پیراهن دوخته می شود و جیب یا در اصطلاح محلی “گوپتان” نامیده می شود. سوزندوزی بلوچ به صورت پیش سینه، جیب، سرآستین، پادامنی، سجاده، نوار، کراوات، کمربند، کوسن، دستمال، رومیزی، پرده، سفره، اشارپ و پارچه کلهمک آباژور ارائه می شود. از طرحهای اصیل مورد استفاده در سوزندوزی بلوچ می توان از طرحهای گل سرخ، چشم ماهی و مروارید نام برد. در سوزندوزی‌ به‌ بیش از دو نوع ماده‌ اولیه نیازی نیست ‌: نخ‌ و پارچه‌. سوزندوزان بر حسب ‌امکانات و سلیقه از نخ‌ دمسه یا از نخهای پاکستانی‌ استفاده‌ میکنند.‌
از نظر روش کار کلاً سه نوع سوزن دوزی به صورت های پرکار، میان کار و کم کار قابل شناسایی است که بر حسب میزان کاری که روی پارچه انجام می‌گیرد این نام‌ها به آنها داده شده اند. در این خصوص نوع پارچه برای هر کار متفاوت است. در گذشته سوزن دوزی هنری کاملا دستی بود و ماشین در آن نقشی نداشت اما امروزه به مدد ماشین نمونه‌هایی از سوزن دوزی بلوچی به صورت انبوه تولید می شود. هرچند که ماشین به هیچ وجه قابل مقایسه با پارچه سوزن دوزی دستی نیست، اما بیم آن می‌رود که کم‌کم این هنر ظریف و زیبا از اختیار زنان بلوچ خارج شده و باعث رکود در کار سوزن دوزی این هنر معروف بلوچستان گردد. امروزه نمونه های سوزن دوزی قدیمی در روستاها بیشتر قابل ملاحظه است. در شهرها به نمونه های جدید بیشتر توجه می شود و در بازارهای فروش نیز تنوع بیشتر است. امروزه این هنر تا حدود زابل، بم، نرماشیر، جیرفت و هرمزگان هم رواج دارد. که با سوزن دوزی بلوچی ارتباط مستقیمی دارد بسیاری از مردم افغانستان هم در اثر مهاجرت به بلوچستان این هنر را آموخته و با خود به افغانستان برده اند. اکنون در بخش‌هایی از افغانستان هم زنان به کار سوزن دوزی می‌پردازند. سوزن دوزی بلوچی امروزه شهرت جهانی یافته و لازم است که با نوآوری هایی در کنار آنچه از گذشته مانده به غنای هنری، فرهنگی و وجه اقتصادی آن افزوده شود. از جمله محصولات مهم سوزندوزی که می‌توان به صورت جداگانه به آنها پرداخت:خامه دوزی، پریوار دوزی و سیاه دوزی است که به صورت مختصر به توضیح هر یک می‌پردازیم. 

خامه دوزی: خامه دوزی نام یکی دیگر از صنایع دست بلوچستان است که به آن خامک دوزی یا خمک دوزی و یا حتی سفید دوزی نیز می گویند. اما قدیمی ترین واژه برای این هنر همان خمک دوزی است. به این دلیل این نام را بر این هنر گذاشته بودند که در سال های دور، ابر

یشم بدون هیچ گونه پرداختی از قبیل رنگرزی و پخت و پز یا سفیدکاری و در واقع به صورت خام استفاده می شده است. شما جلوه های این هنر را می توانید در تزئینات لباس، جانماز، انواع دستمال و سفره ها ببینید و یکی از این اقلام که به هنر خامه دوزی مزین شده را با خود به یادگار ببرید.

پریوار دوزی: این نوع دوخت پلیوار نیز نامیده می شود که نوعی گلدوزی بر روی پارچه می باشد. مواد اولیه و ابزار کار همانند سایر رشته های سوزندوزی، نخ، پارچه و سوزن است. دوخت مستقیماً بر روی جامه دوخته میشود و مانند سوزندوزی بلوچ به پارچه ای با تار و پود منظم و عمود بر هم نیازی نیست.

سیاه دوزی: سیاه دوزی نوعی سوزن دوزی است که تنها از نخ سیاه رنگ که معمولا ابریشمی است، در آن استفاده می شود و برای تزیین سرآستین و پیش سینه ی لباس ها به کار می رود. نحوه ی دوخت به این صورت است که با دوخت دندان موشی ِ بهم چسبیده نقش هایی مثلثی شکل روی لباس می زنند و گاها دربین دوخت دندان موشی از دوخت زنجیره هم استفاده می کنند.

حصیر باقی از صنایع دستی کهن بلوچستان است:حصیربافی بلوچستان نوعی بافتنی از ساقه نی و برگ نخل است که تارو پود آن در هم تنیده می­شود. انواع زیرانداز، سبد، زنبیل، سایه‌بان، روپگ (جارو)، پروند (زیرانداز)، سفت (جانماز)، کچو (خورجین) و کپات (سبد کوچک) از محصولات تولیدی حصیربافی بلوچستان است که از شاخ و برگ درخت خرما تهیه می‌شود.همچنین می‌توان به سفره، سُند (کیسه‌ای که خوشه درخت خرما در فصل برداشت روی نخل در آن قرار می‌گیرد تا خرما از گرد و خاک و حشرات در امان بماند)، طناب‌های حصیری و ظرف‌های مختلف و اسباب بازی هم اشاره کرد. زنان و مردان بلوچستان به‌صورت سنتی انواع صنایع دستی حصیری را تولید می‌کنند و این هنر را هزاران سال است که زنده نگه داشته­‌اند.
سفالگری بلوچستان قدمت چندین هزار ساله دارد
روستای کلپورگان بلوچستان به موزه زنده سفال دنیا معروف است. در این روستا هنوز مانند 5 هزار سال پیش با خاک رس و دست به گل جان می‌­دهند و ظروف سفالی اصیل با نقوش هندسی خاص مردم بادیه نشین می‌­سازند. نقوش این سفالینه‌­ها نسل به نسل به یادگار مانده و نشان­‌دهنده سنت و فرهنگ مردم این دیار است. آنچه این سفالینه­‌ها را متمایز کرده ­است، دسته این ظروف است. این دسته‌ها بر خلاف سفال‌های امروزی دیرتر از بخش‌های دیگر سفال می‌شکنند. سفال کلپورگان به شکل کاسه، کوزه، جام، قندان، قدح، پارچ و لیوان، قلک و … ساخته می‌شود و اغلب ظرف‌های ساخته شده آن نیز دارای سرپوش است که گاه خود به عنوان ظرفی مستقل مورد استفاده قرار می‌گیرد. در سفال کلپورگان از لعاب استفاده نمی­‌شود بلکه برای تزیین و نقاشی از سنگ «تیتوک» استفاده می‌شود، این سنگ در منطقه تپه آچار در کهوران مهرستان یافت می‌شود و رنگ آن معمولاً قهوه‌ای یا سیاه بوده، این سنگ نوعی سنگ منگنز است و رنگی که از آن به دست می‌آید قهوه‌ای است. روش کار به این صورت است که تیتوک را می‌سایند و به‌صورت دوغاب درمی‌‎آورند. سپس از آن برای نقاشی روی ظروف سفالی استفاده می‌کنند. سفالگران زن روستا همچنان به روش فتیله‌ای یا به زبان محلی کوپل، بدون نیاز به لعاب، با نقوشی الهام گرفته از باورها و اعتقادات هزاران ساله سفال می‌سازند. تمام تولیدات سفالی پس از ساخت ده روز در معرض تابش آفتاب قرار می‌گیرد؛ تا کاملاً خشک شود. ظروف قبل از اینکه به کوره بروند به وسیله رنگ تیتوک رنگ آمیزی شده تا ظرف همراه با رنگ در یک زمان پخته شود. در کلپورگان کوره‌ها کاملاً ابتدایی و روباز است و با سوخت هیزم روشن می‌شود. نوع سوخت هیزم درختان فرسوده و بوته‌های بیابانی است. این کوره‌ها منطبق با شرایط روز تغییر کرده و با سوخت نفت کوره، امروزه در فضای بسته قرار گرفته است.
سکه دوزی و آینه دوزی از صنایع دستی زیبا بلوچستان
دوختن آینه های کوچک و پولک با فواصل متفاوت یا یکسان بر روی لباسهای محلی ، جلیقه ، کمربند و آویزهای دیواری با نخ های الوان را آینه دوزی می گویند. آینه دوزی گاهی با ابریشم دوزی، قیطان دوزی و بخیه های تزئینی همراه است. این هنر به سکه دوزی و دکمه دوزی نیز شهرت دارد.

جواهرات و زيورآلات بلوچستان بسیار زیبا و خاص است
تهیه و ساخت زیورآلات که در طول تاریخ از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده است، از جمله عناصر فرهنگی برای معرفی قوم بلوچ محسوب میشود. زیورآلات زنان بلوچ شامل انواع گوناگونی است که با نوع پوش آنان همخوانی دارد. این هنر تبلور هنرهای دستی مانند فلزکاری و تزییناتی است که با نقره، طلا، نگین و نقوش هندسی روی این اشیا به کار می رود.
نقوش زیورآلات بلوچی از عناصر طبیعی و هندسه حاکم بر آنها
الهام گرفته شده است. زیورآلات سنتی زنان بلوچ بسیار گسترده است و شامل موارد ذیراست: زیورآلات سر (بالای چشم، روی روسری، مو، گوش و نرمه آن، گونه، دو طرف بین ی)، زیورآلات گردن (گردن، سینه) زیورآلات دست (انگشت، مچ دست، پنجه، ناخن،) زیورآلات پامچ پا، انگشت.) هر کدام از زیورآلات یادشده علاوه بر زیبایی، کارکردهای دیگری چون درمان، تعویذ، نشان دادن دارایی و... دارند. همچنین در بررسی نقوش زیورآلات، عناصر طبیعی منطقه چون گلها و گیاهان، پرندگان، خزندگان، آبزیان و نیز تخیل هنرمندانه تأثیر داشته است.

قالی بافی و گلیم بافی یکی از صنایع دستی بلوچستان
قالیبافی و گلیم بافی تاریخی بس طولانی در بلوچستان دارد  و به ویژه بین عشایر، طوایف بلوچ و بلوچ‌های ساکن سیستان رواج دارد و با استفاده از پشم انجام می‌شود. نوع گلیمی که در سیستان تولید می‌شود با نوع بلوچی آن، در نحوه برپایی دستگاه گلیم تفاوت دارد.

پلاس بافی از صنایع دستی کهن بلوچستان است: پلاس نوعی زیرانداز است که مثل گلیم و قالی  از پشم بافته می‌شود و از گذشته‌های دور از آن به عنوان زیرانداز جهت حفاظت از رطوبت، سرما و گرمای زمین و فرش کردن کف چادر عشایر م استفاده شده است. زمینه پلاس را معمولا خطوط افقی و رنگارنگ تشکیل می‌دهند و امروزه آن را بیشتر به عنوان سجاده نماز و سفره پیش پای عروس استفاده می‌کنند.

نمدمالى از گذشته در بلوچستان رواج داشته است
نمد، نوعی زیرانداز سنتی است که در نتیجه به هم فشردن پشم ساخته می‌شود. در بلوچستان شستن، رنگرزى و تهیه پشم وظیفه مردان است ولى ساخت نمد را بانوان انجام می‌دهند.