پلاس بافی بلوچستان، از گذشته تاکنون

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی میارجل؛ این بار برای معرفی یک صنایع دستی زیبا به سراغ پلاس بافی  می رویم.اوج هنر زنان و مردان بلوچستان را می‌توان در صنایع‌دستی آنها دید. پلاس‌بافی یکی از این هنرهای دستی زیباست که از گذشته دور به ویژه بین عشایر این استان برای ساخت سیاه‌چادر رواج داشته‌است.

در این گزارش با پلاس بافی و شیوه بافت آن بیشتر آشنا میشویم که خواندن آن برای همراهان همیشگی میارجل خالی از لطف نیست.

آشنایی با پلاس بافی در بلوچستان

پلاس، نوعی زیر انداز است که مثل گلیم و قالی برای بافت آن، ابتدا چله کشی انجام می شود. در مرحله بعد، الیاف رنگین پشم تابیده را به شکل خطوط افقی از تار عبور می دهند و شانه می زنند. زمینه پلاس را معمولاً خطوط افقی و رنگارنگ تشکیل می دهند. پلاس، در اصل، یک نوع گلیم پشمی است که از گذشته های دور، از آن به عنوان زیر انداز جهت حفاظت از رطوبت، سرما و گرمای زمین به کار بسته می شده و از این جهت، برای فرش کردن کف چادر عشایر، بسیار مناسب بوده است. پلاس را بیش تر به عنوان سجاده نماز و سفره پیش پای عروس، استفاده می کنند.

پلاس و جاجیم هم در ظاهر شبیه به یکدیگرند، اما تفاوت دارند، زیرا در جاجیم خطوط عمودی و در پلاس افقی هستند.

مواد اولیه و ابزار مورد نیاز پلاس بافی

مواد اولیه پلاس بافی شامل نخ چله ، نخ خامه و رنگ می باشد.همانگونه که می دانیم پشم گوسفندان در دو فصل بهار و پاییز چیده می شود و بنا به گفته دامداران و بافندگان پشم های چیده شده در فصل بهار برای بافت بهتر از پشمهای چیده شده در فصل پاییز می باشد.

در فصل بهار که در اواخر اردیبهشت ماه و خرداد ماه چیده می شود. این پشمها بلند بوده و بهتر ریسیده می شوند و به همین دلیل برای تهیه مواد اولیه بخصوص چله مناسب تر می باشد.

پشم های پاییزی که در فصل پاییز چیده می شود و بدلیل کوتاه و مودار بودن در هنگام بافت سبب کشش وجمع شدن بافت می شود. بنابراین مرغوبیت پشمهای بهاره را ندارند.

اگر از پشمهای کوتاه برای ریسیدن چله استفاده شود بدلیل کوتاهی نخهای چله ریش ریش شده و در نتیجه احتمال پاره شدن چله در موقع بافت افزایش می یابد. البته قابل ذکر است که پشمهای بهاره و پاییزه را جدا از هم می ریسند زیرا مخلوط کردن این دو نوع پشم باعث کشش در هنگام بافت و در نتیجه سبب کج شدن یا کیس دار شدن بافت می شود.

پشم های بلند جدا شده مخصوص چله را با دستگاه نخ ریس و دوک ساده و ابتدایی به کمک دست می ریسند. این ریسیدن باید با دقت تمام و یکدست و یکنواخت باشد. در غیر اینصورت چله بدست آمده نایکنواخت و نامرغوب خواهد شد. هر دوک بدست آمده از ریسیدن پشم ها یک لایه می باشد. سپس با توجه به تعداد لایه هایی که برای نخ چله در نظر دارند دوکها ریسیده شده را با هم تاب می دهند ونخ چله با تعداد لای مورد نظر را بدست می آورند. پشم های کوتاه مخصوص نخ خامه را نیز با همان دستگاه می ریسند و سپس بصورت کلاف در می آورند رنگرزی نموده و در بافت  استفاده قرار می دهند.

رنگرزی خامه مورد استفاده در بافت پلاس روش های متعددی دارد

خامه مورد استفاده در بافت به دو روش رنگرزی می شود

۱-رنگرزی پشم با رنگهای طبیعی: در رنگرزی طبیعی پشم با رنگینه های طبیعی روناس ، پوست انار ، پوست گردو ، اسپرک ، قرمزدانه و … بصورت سنتی و تجربی رنگرزی می گردد. در رنگرزی گیاهی یا طبیعی علاوه بر استفاده از مواد طبیعی رنگزا از مواد کمکی زاج سفید ، دانه انار خشک شده و … استفاده می شود.

۲-رنگرزی پشم با رنگهای شیمیایی: پشمها را با رنگهای شیمیایی آماده در بازار رنگرزی می کنند. در گذشته زنان بافنده تمام مراحل ریسندگی ، رنگرزی و بافت را خودشان انجام می دادند ولی امروزه از مواد اولیه آماده در بازار استفاده می کنند. علاوه بر این در بافت پلاس های قدیم تمام مواد چله و خامه از پشم بوده است ولی امروزه از چله های پنبه ای و خامه مصنوعی برای بافت استفاده می شود. هر چند این مواد از درخشندگی بیشتر و ثبات رنگ بهتری برخوردار می باشند ولی ارزش بافت را پایین می آورند.

نحوه بافت پلاس در بلوچستان جذاب و جالب است

در بافت پلاس از گره خاصی استفاده نمی شود بلکه نقشهای آنرا با عبور دادن نخهای رنگی (با توجه به طرح و نقشه) از پشت چله های زیر و رو (نه از بین چله های زیر و رو) بافته می شود. برای محکم کردن بافت پود زیر و رو داده می شود و به خاطر همین عمل می باشد که نقشه های پلاس حالت برجسته به خود می گیرد.

همانگونه که می دانید بافته های عشایری بر روی دارهای زمینی (افقی) صورت می گیرد و از پشم گوسفندان دست پرورده خود برای بافته های خود استفاده می کنند.

با توجه به طول و عرض پلاس، دار را انتخاب می نمایند و چله کشی را مستقیماً بر روی دار انجام می دهند.

پلاس سرپناه و مأمنی امن برای عشایر در بلوچستان است

در بلوچستان، اما پلاس میان عشایر کاربرد دارد؛ به‌طوری‌که به چادرنشین، پلاس‌نشین می‌گویند، زیرا سیاه چادر یا همان پلاس سرپناهی برای عشایر است که از موی بز به‌صورت نخ تهیه، به هم تابیده و شبیه قالی به‌هم بافته می‌شود. یک سیاه چادر از چهار قالی تشکیل می‌شود که به‌هم وصل می‌شوند  و پَلاس را تشکیل می‌دهند. عشایر سال‌های طولانی است که از این هنر برای ساخت سرپناه و مامنی برای خود استفاده می‌کنند که هنوز هم دربلوچستان متداول است.

پلاس بافی با تکه های پارچه

پلاس بافی اكثراً با موی بز انجام می‌گیرد ولی برخی از روستاها نوع دیگر پلاس بافی با تكه پارچه انجام می‌گیرد. برای بافت پلاس ابتدا دار پلاس را بوسیله میخ سر پا می‌كنند، سپس شتها را از دور سر كار و پایین كار می‌گذرانند و بعد بخاطر اینكه تارها به همدیگر نرسد و بهم نخورد روی چوب كار را گل می‌كنند. سپس به وسیله ماسوره و نخ پلاس را می‌بافند. برای بافت پلاس با پارچه ابتدا چند ردیف شتها را می‌چینند كه به آن ساده گویند بعد به وسیله تكه‌های پارچه  شروع به بافتن پلاس می‌نمایند که این امروزه این روش پلاس بافی در بلوچستان بیشتر رواج دارد.

همیاری و همکاری در ساخت پلاس در بلوچستان زیباست

همکاری و کمک به همدیگر یکی از خصوصیات بارز در میان مردم بلوچستان است که بارها و بارها در موارد مختلف شاهد آن بوده ایم.

زنان بلوچ برای آماده سازی دار جهت بافتن پلاس با هم همکاری میکنند و هر کدام قسمتی از کار را بر عهده میگیرند.

دار معمولا به صورت عمودی روی زمین قرار میگیرد و چله کشی رو چند نفر با دست به دست کردن دوک انجام میدهند.

بعد از چله کشی بافت و شانه زنی هم به همین صورت انجام میشود و زنان بلوچ در کنار هم روبروی دار مینشینند یک نفر می‌بافد و یک نفر شانه میزند.

این همکاری تا پایان یافتن بافت پلاس ادامه دارد که این کار رو برای زنان بلوچ بسیار آسانتر میکند.

خبرنگار: شیدا حسن زهی