قلعهها گویای عظمت بلوچستان از گذشته تاکنون
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی میارجل؛ بلوچستان سرزمین اسطورهها و دیار پهلوانان است.سرزمینی کهن با آثار باستانی زیبا و باشکوه تاریخی و طبیعی فراوان و قلعههایی زیبا و با صلابت که نشان دهنده قدمت و تاریخ پرفراز و نشیب این منطقه است و همچنان بکر و دست نخورده باقی مانده و زیبایی های دارد که هر بیننده را به سمت خود می کشاند. این قلعه ها گویای عظمت و شکوه بلوچستان از گذشته تا کنون هستند. بلوچستان ظرفيت و توانمندی بالايی برای جذب گردشگر دارد كه در صورت توجه بيشتر و فراهم كردن زير ساخت ها صنعت گردشگری را متحول خواهد كرد. بلوچستان گنجينه ای تمام عيار از هر آنچه كه برای يك سرزمين مهم تلقی می شود است، منطقه ناشناخته ها كه آثار تاريخی و طبيعی بسياری را در خود جا داده است. پنجاه و چهار قلعه تاريخی و مناطقی كم نظير در بلوچستان وجود دارد كه گاهی عدم معرفی آنها به جامعه باعث از ميان رفتن اين آثار گرانبها می شود. در گزارش زیر با قلعه های با شکوه بلوچستان که هنوز هم پابرجا مانده اند آشنا میشویم که خواندن آن برای خوانندگان میارجل خالی از لطف نیست.
قلعه ها از مهم ترین و کهن ترین بناهای بلوچستان هستند
قلعه ها از مهمترین و قدیمیترین بناهای ساخته شده در بلوچستان هستند. معماران اصلی قلعه ها غیر بلوچ بودند و از جاهای دیگر مانند کرمان، یزد،اصفهان و شیراز به بلوچستان آورده شده اند. در بادگیرها،کنگره ها،ستونها،درهای ورودی،طاقچه ها، کف و یا سقف قلعه ها، تا حدی آثار هنری معماری دیده می شود. به نظر میآید در تزیینات درون آنها که احتمالاً با دوختنی و بافتنی ها،زیورآلات و آویز های مختلف تزیین میشدهاند از هنر بلوچی استفاده می شده است.در زبان بلوچی به قلعه ها نام عمومی کلات را داده اند.کلات یک واژه ایرانی است که صورت کوتاه شده آن کلا است و نام کلا به تنهایی و یا در ترکیب آن با واژه های دیگر در فرهنگ و ادبیات بلوچی به فراوانی به کار رفته است. بسیاری از مناطق بلوچستان هم به کمک واژه کلا نامگذاری شده اند این نشانگر آن است که قلعه ها نقش مهمی در زندگی مردم بلوچستان داشتهاند. قلعه های بلوچستان غالباً خشت و گلی بوده و گاهی برای استحکام آنها از آجر و سنگ هم استفاده شده است.
در ادبیات و ضرب المثل های بلوچی از قلعه استفاده شده است
در ادبیات عامیانه بلوچی گفته ها،ضرب المثل ها و ترانه هایی وجود دارد که در آن از اهمیت نقش قلعه در زندگی روزمره بلوچ ها حکایت می شود در اینجا به چند مورد اشاره میکنیم. اگر کسی در بلوچستان کار بزرگی انجام دهد این ضربالمثل را برای او به کار میبرند: کلاتی گپت یعنی قلعه را فتح کرد این به معنی این است که آن فرد کار بزرگ و قابل توجهی انجام داده است. یک ضرب المثل دیگر هم در بلوچستان معروف است که میگویند کٹ و کلاتت مبیت بله سیاد و براتت ببیت: یعنی اگر عمارت قلعه نداشته باشید مهم نیست مهم آن است که خویشاوند و برادر داشته باشید این ضرب المثل در مورد ارزش برادری و خویشاوندی تاکید میکند. یک ترانه هم هست که که در مراسم شاد باش داماد در جشن عروسی خوانده میشود که میگویند سالونک دادی ما را هدا دات: یعنی داماد هدیه ایی از طرف خداوند به ماست. سالونک یهت کلایی گپت: داماد آمد و قلعه را فتح کرد. قلعه های بلوچستان دارای اشکال معماری خاص خود بوده اند: قلعه های بلوچستان دارای معماری خاص خود بوده و بیشتر برای موارد دفاعی ساخته شدهاند به نظر میآید صاحبان آنها آنقدر توانایی مالی نداشتند که برای موارد هنری در قلعه ها هزینه کنند به همین دلیل این بناها تقریباً از جلوه های هنری خالی هستند. به عنوان نمونه در بقایای قلعه معروف بمپور نشان هنری خاصی مانند نقاشی،خوشنویسی و یا مجسمه دیده نمیشود و اشکال اتاقها،سالنها ورودیها و راه پله ها همه ساده و فاقد جوانب هنری قابل توجه هستند. شاید بر روی دروازهها نشانههایی از از هنر وجود داشته و به مرور زمان توسط افراد مختلف کنده و برده شده اند و اکنون در دسترس نیستند. بعضی از قلعه هاکه توسط دولت ها ساخته شده اند جلوه های معماری و هنری بهتری را در خود نشان میدهند از جمله یکی از آنها قلعه ناصری ایرانشهر است که در زمان ناصرالدین شاه قاجار ساخته شده است. معماری قلعه ناصری ایرانشهر نسبت به قلعه های دیگر قابل توجه است. در ادامه گزارش به بعضی از معروف ترین قلعه های بلوچستان که آثار معماری آنها برجسته و جلوههای هنری آنها مشهورتر است اشاره میکنیم.
اپتر: اپتر قلعه ای خشت و گلی است در مرکز دهستان ابتر از توابع بخش مرکزی شهرستان ایرانشهر از نظر معماری نمای کلی بنا،شکل طاقچه ها،بادگیرها،تیرکش ها،کنگره های اطراف،چوبهای اصلی و فرعی سقف آن در آخرین بازسازی ها از درخت خرما بودهاند و پله ها قابل توجه بودند.بیشتر قسمتهای این قلعه تقریباً از بین رفته است.
اسپکه: قلعه ای خشتی و آجری است در مرکز بخش لاشار در شهر اسپکه از توابع شهرستان نیکشهر از نظر هنر معماری،نمای کلی بنا،شکل طاقچه ها و پنجره ها، بادگیرها،تیرکش ها،کنگره های اطراف، پله ها و راهروها،حیاط چوب های اصلی و فرعی سقف آن که از درخت خرما بوده اند و منبت کاری های روی درها و پنجرههای آن قابل توجه بوده اند. تزیینات هنری به صورت خطوط راست و منحنی بر روی دیوار ها و سقف ها دیده می شود و پوشش بیشتر قسمتهای داخلی آن با نوعی خاک محلی سفید که شبیه به گچ است انجام شده است. این قلعه بارها بازسازی شده و تا حدود اوایل انقلاب اسلامی مسکونی بوده است. این قلعه نسبت به بسیاری از قلعه های دیگر در بلوچستان سالمتر باقی مانده و دارای ابهت خاصی است.
ایرندگان:قلعه ای خشت و گلی است در بخش ایرندگان از توابع شهرستان خاش، این قلعه در نزدیکی روستایی به نام کلا ایرندگان واقع شده است از نظر هنر معماری،نمای کلی بنا،شکل طاقچه ها و پنجره ها،بادگیرها،تیرکش ها،کنگره های اطراف پلهها، راهروها،حیاط،چوب های اصلی و فرعی سقف آن که در آخرین بازسازی ها از درخت خرما بوده اند و منبت کاری های روی درها و پنجرههای آن قابل توجه بوده اند.تزیینات هنری به صورت خطوط راست و منحنی و روی دیواره ها و سقف ها دیده می شدند. بانی آن شخصی به نام باران قنبر از اهالی جالق سراوان بوده است. قدمت این قلعه را به حدود ۲۵۰ سال پیش می رسانند.قلعه ایرندگان فاقد حصار بیرونی است و در دو طبقه از خشت خام ساخته شده است.
بمپور:قلعه خشتی و گلی در مرکز بخش بمپور در شهر بمپور از توابع شهرستان ایرانشهر. این قلعه مسکونی و تدافعی از دو قسمت حاکم نشین و عام نشین تشکیل شده بود و حصاری مرتفع گرداگرد آن را احاطه کرده بود.از نظر هنر معماری،نمای کلی بنا،شکل برجها،طاقچه ها و پنجره ها،بادگیرها،تیرکش ها، کنگره های اطراف،پله ها،راهروها،حیاط،چوب های اصلی و فرعی آن که در آخرین بازسازی از درخت خرما بوده اند و منبت کاری های روی درها و پنجرههای آن قابل توجه بوده اند. تزئینات هنری به صورت خطوط راست و منحنی بر روی دیوارها و سقف دیده میشدند. قدمت قلعه را مربوط به اواخر دوره اشکانیان و اوایل دوره ساسانیان میرساند به نظر میآید که این قلعه چندین بار در اثر عوامل مختلف تخریب شده و هر بار بر روی خرابههای پیشین ساخته شده است. بسیاری از قسمت های آن اکنون به طور کامل تخریب شده اند. این قلعه از قلاع معتبر و مهم بلوچستان بوده و تقریباً شبیه به ارگ معروف بم ساخته شده است. قلعه بمپور در مجموع ۱۰ برج، ۴ برج دیده بانی اصلی و ۶ برج فرعی داشته است. در حال حاضر جای دروازه یا در حوزههای اصلی آن پیدا نیست.
بنت:قلعه ای خشتی و گلی در مرکز بخش بنت در شهر بنت از توابع شهرستان نیکشهر. این قلعه مسکونی و تدافعی را حصاری احاطه کرده بود. بسیاری از قسمت های آن اکنون به طور کامل تخریب شده است. از نظر هنر معماری،نمای کلی بنا،شکل طاقچه ها و پنجره ها، بادگیرها،تیرکش ها،کنگره های اطراف،پله ها،راهروها، حیاط،چوب های اصلی و فرعی سقف آن که در آخرین بازسازی از درخت خرما بوده اند. و منبت کاریهای روی درها و پنجرههای آن قابل توجه بوده اند. تزئینات هنری به صورت خطوط راست و منحنی بر روی دیوار ها و سقف ها دیده می شده اند. قدمت قلعه را به دوره قاجاریه می رسانند در زمان قاجاریان بنت خود دارای یک حکومت محلی بوده است. این قلعه از قله های معتبر و مهم بلوچستان بوده است.
پرتغالی ها در تیس:قلعه ساخته شده از سنگ آجر و ساروج است بر فراز تپه ای در جوار شهر قدیمی تیس در ساحل شرقی خلیج چابهار. این بنا در دوره قاجاریه تعمیر و تا سال ۱۳۷۷ هجری شمسی پابرجا بوده است. از آن پس در اثر عوامل جوی و طبیعی رو به ویرانی نهاد است. این بنا دارای اتاقهایی با طاق ضربی مناره و چاه آب بوده است. می گویند این قلعه را پرتغالی ها در زمان حضورشان در سواحل خلیج فارس،تنگه هرمز و دریای عمان بنا کرده اند،گزارشی که این ادعا را ثابت کند وجود ندارد فقط با تشابه آن با قلعه هوایی که پرتغالی ها در دیگر جاهای سواحل خلیج فارس،تنگه هرمز و دریای عمان بنا کردهاند میگویند این قلعه توسط پرتغالیها ساخت شده و به نام آنها معروف شده است. به هر حال درباره انتساب آن به پرتغالی ها بحث هایی وجود دارد که نیاز به پژوهشهای علمی بیشتر دارد.از نظر هنر معماری، نمای کلی بنا،شکل دیوارها و سقف ها،طاقچه و پنجرهها،بادگیرها،تیرکش ها،کنگرههای اطراف، راهروها و حیاط آن قابل توجه بوده اند. اکنون آثار ویرانههای قلعه پرتغالی ها بر فراز همان تپه خودنمایی میکنند. تیس در حال حاضر شهریست در محوطه منطقه آزاد تجاری-صنعتی چابهار در دهانه خلیج چابهار و هم اکنون دو بندر چابهار و کنارک در دو سوی دهانه خلیج چابهار واقع شدهاند. اوج رونق و شکوفایی در دوران اسلامی مقارن با قرون چهارم تا ششم هجری بوده است.
چهل دختر ایرانشهر:قلعه خشتی و آجری بوده است در مرکز شهر ایرانشهر،خیابان وادی رحمت. خرابههای بسیار کمی از آثار این قلعه تا سال ۱۳۹۳ شمسی بر جا بود اما اکنون جای آن منطقه مسکونی شده و آخرین بازماندههای آن هم تخریب شده و از بین رفته است و اکنون هیچ اثری از آن پیدا نیست. از نظر هنر معماری در زمان برقراری این بنا،نمای کلی بنا،شکل دیوارها و سقف ها،طاقچه ها و پنجره ها،بادگیرها،تیرکش ها و کنگره های اطراف،پله ها،حیاط،تزیینات روی درها و پنجرههای آن قابل توجه بوده اند. درباره قدمت اصلی آن اطلاعاتی در دست نیست.آثاری به نام چهل دختران در نزدیکی شهر نیکشهر و چه در کوههای تفتان در شهرستان خاش و چند جای دیگر بلوچستان وجود دارد که به نظر میآید موضوعات آنها به هم مرتبط باشند.
دمن(دامن):قلعه ایی خشتی و آجری است در مرکز دهستان دامن از توابع بخش مرکزی ایرانشهر. این قلعه تا کمتر از یک قرن پیش قلعه ایی تدافعی و مسکونی بوده و حاکمان محلی بر آن حکمرانی داشتهاند و اکنون فقط خرابه های آن باقی مانده است. هنر معماری،نمای کلی بنا،شکل دیواره ها و سقف ها،طاقچه ها،پنجره ها،بادگیرها،تیرکش ها، کنگرههای اطراف،پلهها،راهروها،حیاط،تزیینات روی درها و پنجره ها و چوب های اصلی و فرعی سقف آن که در آخرین بازسازی ها از درخت خرما بوده اند، قابل توجه بوده اند. این قلعه از قلعه های تاریخی بلوچستان به حساب میآید که چندین بار تخریب شده و هر بار در محل قبلی ساخته شده است. درباره قدمت اصلی آن اطلاعی در دست نیست.
حیدرآباد: قلعه ایی خشتی و آجری و مستطیل شکل است در مرکز شهر خاش در محله حیدر آباد. این بنا در حدود سالهای ۱۲۹۹ تا ۱۳۹۰ توسط معماران و بناهای هندی و بومی ساخته شده است. میگویند عیدوخان ریگی فرزند بولاکی در ساخت این قلعه نقش مهمی داشته است. قلعه از داخل محوطه جدا از هم ساخته شده است که دارای برج و بارو هستند. همچنین این قلعه دارای برجهای دیدهبانی است و در فضای درونی آن تزئینات هنری به چشم میخورد. از نظر هنر معماری نمای کلی بنا،شکل دیوارها،سقف ها، طاقچه ها و پنجره ها،بادگیرها،تیرکش ها،کنگرههای اطراف،راهروها،حیاط و تزیینات روی درها و پنجرههای آن قابل توجه بوده اند.
دزک:قلعه ایی خشت و گلی و آجری بوده است در مرکز روستای دزک در سه کیلومتری شرق شهر سراوان از توابع بخش مرکزی شهرستان سراوان. قلعه دزک در روی تپه واقع شده است قلعه و بزرگترین قلعه تاریخی سراوان و یکی از بزرگترین قلعه های بلوچستان محسوب می گردد. تاریخ ساخت آن را به قبل از صفویه نسبت میدهند. این قلعه احتمالاً سه طبقه بوده و به صورت هشت ضلعی بنا شده است. قلعه فقط مرکز فرماندهی و حاکم نشین بوده و افراد عامه و سربازان در اطراف آن سکونت داشته اند. بنا به روایاتی بنیان اولیه این قلعه مربوط به دوران پیش از اسلام است به روایاتی دیگر هولاکوخان و یا چنگیز خان مغول دستور ساخت آن را داده اند. به هر حال نظریات درباره قدمت آن مختلف است. از نظر هنر معماری،نمای کلی بنا،هم شکل دیوارها و سقف ها، طاقچه ها و پنجره ها،بادگیرها،تیرکش ها،کنگره های اطراف پله ها. راهروها،حیاط،تزیینات روی درها و پنجره ها و چهره های اصلی و فرعی سقف آن در آخرین بازسازی ها از درخت خرما بوده اند که قابل توجه بوده اند.
سب: قلعه خشتی و آجری است در مرکز بخش سیب از توابع شهرستان سیب و سوران قدمت آن را به زمان زندیه قاجاریه نیز نسبت می دهند. گاهی از این قلعه به عنوان مرتفع ترین بنای خشتی و گلی کشور یاد میشود. ارتفاع حصار آن به حدود ۶۰ متر میرسد قلعه سب از دو قسمت حاکم نشین و عام نشین تشکیل شده است و بنای اولیه آن را منسوب به ملک دینارخان بزرگ زاده می دانند. ولی یکی از زیباترین و در عین حال سالم ترین قلعههای بلوچستان محسوب می گردد. از نظر هنر معماری،نمای کلی بنا،شکل و تزیینات دیوارها و سقف ها،طاقچه و پنجرهها، بادگیرها،تیرکش ها،کنگرههای اطراف،پله ها،راهروها، حیاط،تزیینات روی درها و پنجره ها، و چوب های اصلی و فرعی سقف آن که در آخرین بازسازی ها از درخت خرما بوده اند قابل توجه بوده اند و اکنون نیز قابل توجه هستند. قلعه سب مرکز حکمرانی نواحی دور و نزدیک شهرستان سراوان از قبیل کنت، هیدوچ، سوران، زابلی، پسکوه، گشت و… بوده است و در ادوار مختلف از لحاظ سیاسی اهمیت داشته است. به طوری که طبق اسناد موجود، اولین منطقه در شرق بلوچستان که نیروهای ناصرالدین شاه در سال ۱۲۵۷ جهت کنترل منطقه به آنجا گسیل شدند، قلعه سب بود.
سرباز:قلعه ای خشتی و آجری بوده است در مرکز شهر سرباز از توابع شهرستان سرباز که روی تپه واقع شده است. این قلعه تا اوایل دوران پهلوی مرکز حاکم نشین سرباز بوده است. از زمان تسلط دولت مرکزی با سرباز این قلعه کاربری خود را از دست داده است و این آثار خرابه های آن بر روی تپه مشهود است که بخشهایی از آن در حال بازسازی است.
ناصری ایرانشهر:قلعه خشتی و گلی و آجری است در مرکز شهر ایرانشهر. این قلعه معروف به قلعه ناصری و قلعه دوست محمد خان هم هست. شخصی به نام فیروز میزا فرمانفرما که حاکم کرمان و بلوچستان بود در سال ۱۲۵۸ هجری-قمری پیشنهاد ساخت یک دژ نظامی را در پهره به ناصرالدین شاه قاجار داد. ناصرالدین شاه چند سال بعد با ساختن قلعه موافقت کرد و کار ساخت قلعه توسط شخصی به نام استاد حسین معمارباشی کرمانی در مدت ۷ سال در سال ۱۲۷۱ هجری قمری به اتمام رسید و قلعه ناصریه نامیده شد و از آن پس مرکز حکمرانی بلوچستان از بمپور به ایرانشهر منتقل شد. معماری قدیم مطابق معماری های دوره قاجاری است. در زمان شکوفایی و رونق این قلعه خود یک شهر بود که به جز قسمتهای اداری و نظامی ۱۵۰ اتاق برای سکونت ساکنان و انبارها و اموری مانند اینها داشت. در سال ۱۳۵۸ هجری شمسی یکی از حاکمان محلی دولتی آن زمان دستور تخریب سازه های درون قلعه را صادر کرد. تمام سازه های داخل قلعه که همه سالم و دارای قابلیت بهرهبرداری بود در ظرف چند روز با ماشین آلات سنگین تخریب شد و فقط چهاردیواری اطراف آن سالم ماند. از نظر هنر معماری در گذشته نمای کلی بنا با برج های باشکوه در ساختمان و دو دروازه بزرگ، شکل در دیوارها و سقف ها،طاقچه ها و پنجره ها،بادگیرها،تیرکش ها،کنگرههای اطراف،حیاط، تزیینات روی درها و پنجرههای آن قابل توجه بوده اند. از نظر جلوه های هنر معماری تزیینات داخلی و اهمیت این قلعه تا زمان دوست محمد خان بارکزایی آخرین حکمران محلی بلوچستان معروف ترین قلعه بلوچستان بوده است. قلعه های دیگری هم مانند سرکهوران،فنوج، قصرقند، چانپ،کمال آباد، لادیز،ناصری خاش،نوشیروان،نیکشهرو کیخسرو نیز در بلوچستان وجود دارد که فقط به بردن نام آنها بسنده میکنیم.
نظرات کاربران